خدا حج رابرکسی واجب کرده؟
بنام خداوندجان وخرد
آیا حج و قربانی را خدا بر کسی واجب کرده است؟
در بسیاری از تمدن های کهن مانند مصر باستان، آشور، کلده و فینیقیه، قربانی کردن انسان برای جلب رضایت خدایان امری شناخته شده بود. شواهد باستان شناسی نیز تایید می کند که در برخی معابد، از جمله در شهر تدمر سوریه، آثاری از قربانگاه های انسانی دیده شده است. حضرت ابراهیم در عصری می زیست که چنین سنت هایی در برخی جوامع رواج داشت.
در روایت قرآن، ابراهیم رویای خود را با فرزندش در میان می گذارد:
«یا بنی انی اری فی المنام انی اذبحک فانظر ماذا تری» (صافات ۱۰۲)
این بیان نشان می دهد که او یک «رویا» را گزارش می کند، نه فرمان صریح الهی. پاسخ فرزند چنین است:
«یا ابت افعل ما تومر» (صافات ۱۰۲)
و نه «ما تری» یا «ما رایت». یعنی: «ای پدر، آنچه به آن مامور شده ای انجام بده.» اسماعیل معیار عمل را «امر الهی» می داند، نه رویای پدر. این نخستین گسست از رسم رایج قربانی گری بشری بود.
قرآن این ماجرا را چنین توصیف می کند:
«ان هذا لهو البلاء المبین» (صافات ۱۰۶)
و می افزاید:
«قد صدقت الرویا»
در اینجا نمی گوید ذبح انجام شد، بلکه می گوید ابراهیم «رویا را تصدیق» کرد؛ یعنی آزمون را پشت سر گذاشت. سپس آمده است:
«وفدیناه بذبح عظیم» (صافات ۱۰۷)
و قرآن هرگز نوع «ذبح عظیم» را بیان نمی کند. در چنین بستری می توان این رویداد را نشانه ای از پایان سنت قربانی انسانی دانست.
در همین چارچوب، مفهوم «بیت» نیز اهمیت دارد. قرآن می گوید:
«ان اول بیت وضع للناس للذی ببکه» (آل عمران ۹۶)
«ومن دخله کان آمنا» (آل عمران ۹۷)
واژه «بیت» در عربی به معنای «خانه برای سکونت خدا» نیست، بلکه به معنای «مرکز ارتباط» یا «محل تجمع» است. همان گونه که می فرماید:
«وان اوهن البیوت لبیت العنکبوت» (عنکبوت ۴۱)
«بیت عنکبوت» شبکه ای است که رشته ها به یک مرکز متصل اند. بنابراین «بیت الله» را باید «مرکز ارتباط توحیدی» دانست. امنیتی که قرآن برای این مکان بیان می کند نیز اشاره به پایان دادن به سنت قربانی انسانی دارد، نه اینکه هرگز خشونت تاریخی در آن رخ نداده باشد؛ تاریخ خود گواه حملات متعدد و خونریزی در کعبه است.
در مورد «ذبح عظیم» نیز قرآن هیچ سخنی از گوسفند و شتر نمی گوید. تفسیر این آیه به قربانی حیوانی محصول سنت های بشری و روایت های متاخر است، نه نص قرآن. از همین رو قربانی حیوان در عید قربان به صورت یک حکم صریح و عام در قرآن نیامده است.
حج نیز از سنت های ابراهیمی معرفی شده و خطاب آن جهانی است:
«واذن فی الناس بالحج» (حج ۲۷)
«الناس» یعنی همه انسان های کره زمین
و نیز:
«ولله علی الناس حج البیت من استطاع الیه سبیلا» (آل عمران ۹۷)
در این آیه نمی گوید «کتب علیکم الحج». ساختار جمله بر توانایی انسان تاکید دارد و نه بر الزام تحمیلی.
تفاوت زبانی مهمی میان «کتب» و «فرض» در قرآن وجود دارد. قرآن در برخی احکام می گوید:
«کتب علیکم الصیام» (بقره ۱۸۳)
و این «کتابت حکم» است. با این حال حتی در این موارد نیز قرآن همواره یک امکان تخییری یا راه گزین ارائه کرده است (مانند بیمار و مسافر در روزه)، و «کتب علیکم» هرگز به معنای اجبار مطلق نیست.
اما درباره حج چنین تعبیری نیامده است. قرآن می فرماید:
«الحج اشهر معلومات فمن فرض فیهن الحج...» (بقره ۱۹۷)
در اینجا «فرض» به فاعل انسانی بازمی گردد؛ یعنی کسی که حج را در ماه های معلوم «بر خود» واجب کند. آغاز التزام از تصمیم خود فرد شکل می گیرد.
بر این اساس، حج زمانی بر انسان واجب می شود که او با برخورداری از توانایی، آن را بر خویش تعهد کند. حج یک دعوت عمومی است، نه تکلیفی تحمیلی.
از تناقض های قابل تامل امت امروز این است که بسیاری از پیروان شریعت محمدی حتی به برخی فرامین اخلاقی بی هزینه قرآن پایبند نیستند، اما در باب حج که نخست ابراهیمی و غیر اختصاصی است حضور پیروان دیگر شریعت های ابراهیمی را ممنوع می دانند؛ در حالی که قرآن حج را «برای همه مردم» اعلام می کند:
«للناس حج البیت»
با رجوع مستقیم به متن قرآن می توان گفت:
- قربانی کردن حیوان در روز عید قربان به عنوان یک حکم عمومی هرگز در قرآن نیامده است؛
- و حج نیز به شکل «وجوب الزامی بر همه مومنان» در قرآن تشریع نشده است.
آنچه قرآن عرضه می کند، دعوتی جهانی است برای همه انسان ها به سوی یک مرکز توحیدی؛ نه نظامی از تکالیف فقهی تحمیلی.
واژه نامه :
پیوست کوتاه لغوی
نحر:
در عربی به معنای ناحیه گلوگاه و بالای سینه است. تنها در مورد شتر به معنای ذبح ویژه آن به کار می رود.
در قرآن فقط یک بار آمده: «فصل لربک وانحر».
هیچ دلیلی ندارد که این آیه به «قربانی حیوان» اشاره کند؛ بیشتر به معنای روی آوردن با سینه/گشودن سینه در نماز است.
ذبح:
در لغت، صرفا به معنای بریدن/گشودن است و در قرآن (ذبح عظیم) نوع آن مشخص نشده و لزوما حیوان نیست.
کتب» در عربی به معنای ثبت و مقرر کردن است، نه الزام بی گزینه.
در قرآن، هرجا «کتب علیکم» آمده، کنار آن یک راه گزین (تخییر) نیز ذکر شده است:
روزه: «کتب علیکم الصیام» سپس «فمن کان مریضا او علی سفر فعده…»
قصاص: «کتب علیکم القصاص» سپس «فمن عفی له…»
قتال: «کتب علیکم القتال» سپس «وان جنحوا للسلم…»