توکسوکاریازیس در سگ و گربه؛ بیماری انگلی با اهمیت زئونوزی

توکسوکاریازیس یکی از بیماری های انگلی شایع در سگ ها و گربه هاست که علاوه بر اهمیت در سلامت حیوانات، از دیدگاه بهداشت عمومی نیز حائز اهمیت است. عامل بیماری در سگ عمدتا توکسوکارا کانیس و در گربه توکسوکارا کاتی است. این انگل ها از کرم های گرد روده ای هستند که مراحل بالغ آن ها عمدتا در روده باریک حیوان میزبان زندگی می کنند.

حیوان آلوده با دفع تخم های انگل از طریق مدفوع، نقش مهمی در آلودگی محیط ایفا می کند. تخم های دفع شده در ابتدا قابلیت ایجاد آلودگی ندارند و پس از طی دوره ای در شرایط مناسب محیطی، به تخم های عفونی تبدیل می شوند. این تخم ها مقاومت بالایی در محیط دارند و می توانند برای مدت طولانی در خاک باقی بمانند. به همین دلیل، خاک و محیط هایی که به مدفوع سگ و گربه آلوده شده اند، می توانند به عنوان منابع مهم آلودگی مطرح باشند.

سگ ها و گربه ها از طریق بلع تخم های عفونی موجود در محیط آلوده می شوند. در سگ ها، انتقال از طریق جفت و شیر نیز اهمیت ویژه ای دارد و همین مسئله سبب می شود توله سگ ها حتی در سنین پایین در معرض آلودگی قرار گیرند. در گربه ها، خوردن میزبانان واسط و به ویژه جوندگان می تواند یکی از مسیرهای مهم انتقال انگل باشد.

علائم بیماری در سگ و گربه

شدت علائم بالینی به سن حیوان، میزان آلودگی و وضعیت عمومی و ایمنی آن بستگی دارد. حیوانات جوان، به خصوص توله سگ ها و بچه گربه ها، بیشتر در معرض ابتلا به بیماری بالینی قرار دارند.

آلودگی شدید می تواند با علائمی مانند کاهش رشد، کاهش وزن، شکم برجسته، بی اشتهایی، اسهال، استفراغ، ضعف و اختلالات گوارشی همراه باشد. در موارد شدید، تجمع تعداد زیادی از انگل ها در دستگاه گوارش می تواند عوارض جدی تری ایجاد کند.

با این حال، بخشی از حیوانات آلوده ممکن است علائم بالینی مشخصی نداشته باشند. این مسئله اهمیت برنامه منظم پیشگیری و کنترل انگل های داخلی را در حیوانات خانگی افزایش می دهد.

اهمیت توکسوکاریازیس در انسان

اهمیت بهداشتی توکسوکاریازیس به قابلیت انتقال آن از حیوان به انسان بازمی گردد. انسان میزبان طبیعی این انگل محسوب نمی شود و معمولا پس از ورود تخم های عفونی به بدن، انگل به مرحله بلوغ نمی رسد. در عوض، لارو انگل می تواند از روده عبور کرده و در بافت های مختلف بدن مهاجرت کند.

مهاجرت لاروها در بدن انسان ممکن است باعث ایجاد بیماری هایی با درجات مختلف شود. در مواردی، درگیری اندام های داخلی و ایجاد التهاب در بافت ها رخ می دهد که به آن مهاجرت لارو احشایی گفته می شود. همچنین در صورت رسیدن لارو به بافت چشم، مهاجرت لارو چشمی ایجاد می شود که می تواند با اختلالات بینایی همراه باشد و در موارد شدید، آسیب قابل توجهی به بینایی وارد کند.

چگونه انسان آلوده می شود؟

مهم ترین مسیر آلودگی انسان، بلع تخم های عفونی انگل است. این تخم ها می توانند در خاک و محیط هایی که با مدفوع سگ یا گربه آلوده شده اند تجمع پیدا کنند.

کودکان به دلیل تماس بیشتر با خاک و محیط های بازی و همچنین عادات رفتاری مانند تماس دست با دهان، در معرض خطر بیشتری قرار دارند. بنابراین رعایت بهداشت دست، به ویژه پس از بازی در فضای باز یا تماس با خاک، اهمیت زیادی دارد.

نکته مهم این است که آلودگی انسان معمولا ناشی از تماس ساده با بدن سگ یا گربه نیست؛ بلکه آلودگی مدفوعی محیط و بلع تخم های عفونی شده مسیر اصلی ایجاد عفونت محسوب می شود.

پیشگیری؛ مهم ترین راهکار کنترل بیماری

پیشگیری از توکسوکاریازیس نیازمند کنترل آلودگی در حیوان و محیط به صورت هم زمان است. انجام برنامه منظم مبارزه با انگل های داخلی، به خصوص در حیوانات جوان، یکی از مهم ترین اقدامات پیشگیرانه محسوب می شود.

جمع آوری سریع مدفوع حیوان از محیط، جلوگیری از دفع مدفوع در محل بازی کودکان، شست وشوی دست ها پس از تماس با خاک و حیوانات و آموزش کودکان درباره رعایت بهداشت، از دیگر اقدامات موثر در کاهش خطر بیماری هستند.

همچنین در گربه هایی که امکان شکار جوندگان دارند، کاهش دسترسی به طعمه های آلوده می تواند در کنترل چرخه انتقال انگل موثر باشد.

نقش دامپزشک در پیشگیری از بیماری های زئونوز

کنترل توکسوکاریازیس تنها به درمان حیوان آلوده محدود نمی شود. دامپزشک با ارزیابی شرایط زندگی حیوان، تعیین برنامه مناسب کنترل انگل های داخلی، درخواست آزمایش مدفوع در موارد لازم و آموزش صاحب حیوان، می تواند نقش مهمی در کاهش آلودگی حیوان و محیط داشته باشد.

از آنجا که انتخاب داروی ضدانگلی و زمان بندی مصرف آن به گونه حیوان، سن، وزن، وضعیت سلامت و احتمال مواجهه با انگل بستگی دارد، مصرف خودسرانه داروهای ضدانگلی توصیه نمی شود.

جمع بندی

توکسوکاریازیس نمونه ای روشن از ارتباط مستقیم میان سلامت حیوان، سلامت انسان و سلامت محیط است. سگ ها و گربه های آلوده می توانند با دفع تخم انگل، محیط را آلوده کنند و در صورت فراهم شدن شرایط مناسب، زمینه مواجهه انسان با عامل بیماری را ایجاد نمایند.

بنابراین، مبارزه منظم با انگل های داخلی حیوانات خانگی، جمع آوری صحیح مدفوع، رعایت بهداشت فردی و محیطی و افزایش آگاهی صاحبان حیوانات، از مهم ترین اقدامات برای کاهش خطر این بیماری زئونوز محسوب می شود.

سلامت حیوانات خانگی، بخشی از سلامت خانواده و جامعه است.