اسکان تا سکونت (خوابگاه متاهلین)

هر بحران، پیش از آنکه در کالبد و صورت مادی متجلی شود، ابتدا در ساحت اندیشه رخ می دهد. بحران معاصر سکونت نیز از همین نوع است. بحرانی که ریشه در نحوه ی مواجهه ی ما با مفهوم زیستن دارد، پیش از آنکه در کالبد ساختمان ها قابل رویت باشد. خوابگاه های متاهلین، به واسطه ی موقعیت مرزی خود میان نهاد آموزشی و نهاد خانواده، یکی از روشن ترین بسترها برای بازخوانی این بحران اند.

سال هاست که در گفتمان معماری، خوابگاه به واحد مسکونی فروکاسته شده و زیستن با اسکان خطای مفهومی یافته است. در این نگرش تقلیل گرایانه، فراهم آوردن چند دیوار، سقفی امن و حداقلی از آسایش کالبدی، به مثابه شرط کافی برای تحقق سکونت تلقی می شود. حال آنکه انسان هرگز در مترمربع زندگی نکرده است. انسان در نسبت ها زندگی می کند، در همسایگی، در آستانه ها، در مواجهه با دیگری، در خاطره، و در امکان حضور. این غفلت، در مورد خوابگاه های متاهلین دوچندان اهمیت می یابد چراکه در اینجا سخن از سکونت فردی نیست، بلکه از شکل گیری نخستین سلول های زیست خانوادگی در دل نهادی آموزشی و اغلب موقت است. اندیشیدن به خوابگاه متاهلین، در حقیقت اندیشیدن به همین نسبت های مغفول مانده است. پرسش بنیادین نه «چگونه می توان بیشتر ساخت؟» بلکه «چگونه می توان بهتر زیست؟» است. اگر معماری را، به تعبیر هایدگر، هنر فراهم آوردن امکان سکونت بدانیم، آنگاه مسئله ی اصلی این گونه بناها دیگر طراحی ساختمان نیست، بلکه طراحی کیفیت بودن است. کیفیتی که نه در فرم، بلکه در نسبت میان انسان، فضا و دیگری شکل می گیرد. از همین منظر، خوابگاه متاهلین بستری است برای نزدیک شدن معماری از مرتبه ی شیء بودگی به مرتبه ی رویدادبودگی. جایی که فضا قلمرو ظهور امر عمومی است و حرکت در آن دیگر صرفا جابه جایی کالبدی نیست، بلکه تجربه ای است برای کشف دوباره ی مکان. شاید مسئله ی معماری در چنین بناهایی، نه صرفا ساختن بنا و ایجاد فضا، بلکه خلق مکان باشد. تمایز میان این دو، تمایز میان ساختن و معنابخشیدن است. فضا را می توان ترسیم کرد، اما مکان تنها آنگاه شکل می گیرد که انسان بتواند با آن رابطه ای معنادار برقرار سازد، در آن خاطره بیندوزد، و بخشی از زیست جهان خویش را در آن بازیابد. آنچه در پس این نوشتار می آید، بیش از آنکه پاسخی قطعی و نهایی باشد، کوششی است برای بازگرداندن این پرسش بنیادین به کانون تامل درباره ی خوابگاه های متاهلین : آیا در طراحی این بناها مکان می سازیم، یا صرفا بر شمار فضاها می افزاییم؟