بررسی علل مدرسه گریزی دانش آموزان در آغاز سال تحصیلی و راهکارهای مقابله با آن بر اساس نظریه های روان شناختی

چکیده

آغاز سال تحصیلی برای برخی از دانش آموزان، به ویژه کودکان سال های نخست دبستان، با واکنش هایی مانند گریه، اضطراب، بی میلی، شکایت های جسمانی، پرخاشگری و امتناع از رفتن به مدرسه همراه است. این پدیده که در ادبیات روان شناسی با عنوان «امتناع از مدرسه» یا «مدرسه گریزی» شناخته می شود، معمولا یک رفتار ساده و ناشی از تنبلی نیست؛ بلکه می تواند حاصل اضطراب جدایی، ترس از ارزیابی، مشکلات ارتباطی، تجربه زورگویی، ضعف اعتمادبه نفس، مشکلات یادگیری یا تقویت ناخواسته رفتار اجتنابی از سوی خانواده باشد.

هدف این مقاله، تبیین مدرسه گریزی بر اساس نظریه های مهم روان شناختی و ارائه راهکارهایی برای خانواده ها، مدارس و مشاوران است. بر اساس دیدگاه های جان بالبی، آلبرت بندورا، بی.اف. اسکینر، آرون بک و نظریه پردازان شناختی رفتاری، برخورد موثر با این مسئله نیازمند شناسایی علت اصلی، همکاری خانواده و مدرسه، کاهش اضطراب، ایجاد تجربه های مثبت و بازگشت تدریجی دانش آموز به محیط مدرسه است. برخورد تنبیهی و تهدیدآمیز، در بسیاری از موارد، مشکل را تشدید می کند.

واژگان کلیدی: مدرسه گریزی، امتناع از مدرسه، اضطراب جدایی، آغاز سال تحصیلی، خانواده، نظریه شناختی رفتاری، دانش آموز

---

۱. مقدمه

با نزدیک شدن به آغاز سال تحصیلی، برخی خانواده ها با رفتارهایی از سوی فرزند خود مواجه می شوند که ممکن است آن ها را نگران کند؛ از جمله گریه هنگام جدا شدن از والدین، اصرار بر نرفتن به مدرسه، احساس تهوع یا سردرد در صبح، پرخاشگری، بی خوابی و ترس از حضور در کلاس.

این رفتارها در سال های ابتدایی ورود به مدرسه بیشتر مشاهده می شوند، اما ممکن است در دوره های بالاتر نیز به دلیل عواملی مانند تغییر مدرسه، مشکلات تحصیلی، روابط نامناسب با همسالان، زورگویی، اضطراب امتحان یا تعارض با معلم ایجاد شوند.

نکته مهم این است که مدرسه گریزی را نباید بلافاصله به تنبلی، لجبازی یا بی انضباطی نسبت داد. این رفتار در بسیاری از موارد، پیامد یک مشکل هیجانی، خانوادگی، آموزشی یا اجتماعی است و باید علت آن به صورت دقیق بررسی شود.

---

۲. تعریف مدرسه گریزی

مدرسه گریزی یا امتناع از مدرسه به وضعیتی گفته می شود که دانش آموز به طور مکرر از رفتن به مدرسه خودداری می کند یا در برابر حضور در مدرسه مقاومت شدید نشان می دهد. این وضعیت ممکن است به شکل های مختلفی بروز کند:

- گریه و چسبیدن به والدین هنگام رفتن به مدرسه؛
- شکایت از سردرد، دل درد، تهوع یا خستگی، به ویژه در روزهای مدرسه؛
- تاخیر م-ر در آماده شدن؛
- فرار از مدرسه یا ترک کلاس؛
- نگرانی شدید درباره معلم، همکلاسی ها یا امتحان؛
- امتناع مستقیم از پوشیدن لباس یا آماده شدن برای مدرسه؛
- افزایش پرخاشگری یا رفتارهای مقابله ای؛
- اضطراب شدید هنگام جدا شدن از والدین.

البته باید میان مدرسه گریزی ناشی از اضطراب و غیبت عمدی با هدف تفریح، معاشرت یا فرار از مسئولیت تفاوت قائل شد؛ زیرا علت و شیوه مداخله در این دو وضعیت یکسان نیست.

---

۳. تبیین مدرسه گریزی بر اساس نظریه های دانشمندان

۳۱. نظریه دلبستگی جان بالبی

دانشمند مرتبط: جان بالبی
John Bowlby

جان بالبی معتقد بود که رابطه عاطفی کودک با مراقب اصلی، معمولا والدین، نقش مهمی در احساس امنیت او دارد. کودکانی که دلبستگی ایمن دارند، معمولا راحت تر از والد جدا می شوند و می توانند محیط جدید را کشف کنند. اما کودکانی که اضطراب جدایی یا دلبستگی ناایمن دارند، ممکن است هنگام رفتن به مدرسه احساس کنند والدین آن ها را ترک می کنند یا اتفاق بدی برای خودشان یا خانواده رخ خواهد داد.

ارتباط این نظریه با مدرسه گریزی

از دیدگاه دلبستگی، مدرسه برای برخی کودکان نه تنها یک محیط آموزشی، بلکه نمادی از جدایی از والدین است. بنابراین، مقاومت در برابر رفتن به مدرسه می تواند تلاشی برای حفظ نزدیکی با والدین باشد.

راهکار بر اساس نظریه بالبی

- خداحافظی والدین باید کوتاه، آرام و قابل پیش بینی باشد.
- والدین نباید هنگام گریه کودک، خداحافظی را بارها تکرار کنند.
- بهتر است یک برنامه ثابت صبحگاهی ایجاد شود.
- والدین باید به کودک اطمینان دهند که در زمان مشخصی به دنبالش می آیند.
- می توان یک وسیله کوچک و بی خطر مانند دستمال، دستبند یا یادداشت محبت آمیز را به عنوان نماد ارتباط با خانه همراه کودک کرد.
- والدین باید از جملاتی مانند «اگر گریه کنی، من هم نمی توانم بروم» یا «تو ما را تنها می گذاری» پرهیز کنند.

---

۳۲. نظریه یادگیری اجتماعی آلبرت بندورا

دانشمند مرتبط: آلبرت بندورا
Albert Bandura

بر اساس نظریه یادگیری اجتماعی، کودکان بسیاری از رفتارها را از طریق مشاهده و الگوبرداری از دیگران یاد می گیرند. همچنین، میزان باور کودک به توانایی خودش، یعنی خودکارآمدی، بر رفتار او تاثیر می گذارد.

ارتباط این نظریه با مدرسه گریزی

اگر کودک بارها از والدین، خواهر و برادر یا همسالان خود بشنود که مدرسه محیطی ترسناک، خسته کننده یا خطرناک است، ممکن است این نگرش را یاد بگیرد. همچنین اگر دانش آموز باور داشته باشد که نمی تواند تکالیف را انجام دهد، در کلاس پاسخ دهد یا با همکلاسی ها ارتباط برقرار کند، احتمال اجتناب از مدرسه افزایش می یابد.

راهکار بر اساس نظریه بندورا

- والدین باید درباره مدرسه با زبانی مثبت اما واقع بینانه صحبت کنند.
- از مقایسه کودک با دانش آموزان دیگر خودداری شود.
- موفقیت های کوچک کودک، مانند آماده شدن به موقع یا ورود به مدرسه، مورد تشویق قرار گیرد.
- والدین و معلمان می توانند نمونه هایی از دانش آموزانی را نشان دهند که با وجود ترس اولیه، به تدریج با مدرسه سازگار شده اند.
- تکالیف باید از سطح آسان شروع شوند تا کودک تجربه موفقیت پیدا کند.
- به جای گفتن «تو از پس مدرسه برنمی آیی»، از جملاتی مانند «می دانم سخت است، اما می توانی مرحله به مرحله آن را انجام دهی» استفاده شود.

---

۳۳. نظریه شرطی سازی و تقویت بی. اف. اسکینر

نظریه شرطی سازی و تقویت بی. اف. اسکینر


اسکینر در نظریه رفتارگرایی توضیح می دهد که رفتارهایی که پیامد خوشایند دارند، احتمال تکرارشان بیشتر می شود. گاهی خانواده ها بدون قصد قبلی، رفتار مدرسه گریزی را تقویت می کنند.

مثال

کودک صبح گریه می کند و می گوید نمی خواهد به مدرسه برود. والدین نیز برای آرام کردن او اجازه می دهند در خانه بماند، برایش خوراکی خاص تهیه می کنند یا تمام روز توجه زیادی به او نشان می دهند. در این حالت، کودک ممکن است یاد بگیرد که «امتناع از مدرسه» باعث دریافت توجه یا فرار از موقعیت اضطراب آور می شود.

راهکار بر اساس نظریه اسکینر

- ماندن در خانه نباید به پاداشی جذاب تر از مدرسه تبدیل شود.
- برای حضور در مدرسه، پاداش های کوچک و مناسب تعیین شود.
- پاداش باید فوری، مشخص و متناسب با سن کودک باشد.
- رفتار مطلوب، مانند پوشیدن لباس، سوار شدن به سرویس یا ورود به مدرسه، تقویت شود.
- از تنبیه شدید، تحقیر و تهدید پرهیز شود؛ زیرا این روش ها ممکن است اضطراب را بیشتر کنند.
- پاداش ها به تدریج کاهش یابند تا کودک انگیزه درونی پیدا کند.

نمونه پاداش می تواند شامل انتخاب بازی خانوادگی، زمان کوتاه برای فعالیت مورد علاقه یا دریافت برچسب در جدول موفقیت باشد.

---

۳۴. نظریه شناختی رفتاری آرون بک

دانشمند مرتبط: آرون بک
Aaron Beck

در نظریه شناختی، رفتار انسان تحت تاثیر افکار و برداشت های او از موقعیت ها قرار دارد. ممکن است کودک درباره مدرسه افکار غیرواقع بینانه یا فاجعه ساز داشته باشد؛ برای مثال:

- «معلم حتما مرا جلوی همه دعوا می کند.»
- «اگر جواب سوال را ندانم، همه به من می خندند.»
- «من هیچ دوستی پیدا نمی کنم.»
- «اگر از مامان جدا شوم، حتما اتفاق بدی می افتد.»

این افکار باعث افزایش اضطراب و در نتیجه، اجتناب از مدرسه می شوند.

راهکار بر اساس نظریه بک

- والدین با آرامش از کودک بپرسند دقیقا از چه چیزی می ترسد.
- افکار ترسناک کودک مسخره یا انکار نشود.
- به جای گفتن «این حرف ها بی خود است»، گفته شود: «می فهمم که این موضوع برایت نگران کننده است؛ بیا با هم بررسی کنیم آیا حتما چنین اتفاقی می افتد یا نه.»
- افکار منفی با جملات واقع بینانه جایگزین شوند.
- موقعیت مدرسه به مراحل کوچک تقسیم شود.
- از تمرین های تنفس آرام، تصویرسازی ذهنی و گفت وگوی درونی مثبت استفاده شود.

---

۳۵. دیدگاه کرنی درباره امتناع از مدرسه


دانشمند مرتبط: کریستوفر کرنی
Christopher Kearney

کرنی از پژوهشگران مهم حوزه امتناع از مدرسه است. او بیان می کند که دانش آموزان ممکن است به دلایل متفاوتی از مدرسه اجتناب کنند، از جمله:

1. فرار از احساسات ناخوشایند مانند اضطراب؛
2. فرار از موقعیت های اجتماعی یا ارزیابی شدن؛
3. جلب توجه والدین یا دریافت حمایت و همراهی؛
4. دستیابی به فعالیت های لذت بخش خارج از مدرسه، مانند بازی یا استفاده از تلفن همراه.


راهکار بر اساس دیدگاه کرنی

در این دیدگاه، ابتدا باید مشخص شود کودک دقیقا برای چه هدفی از مدرسه اجتناب می کند. سپس برنامه مداخله باید متناسب با همان علت طراحی شود. برای مثال:

- اگر علت، ترس از امتحان است، باید مهارت مطالعه و مدیریت اضطراب آموزش داده شود.
- اگر علت، زورگویی همسالان است، مدرسه باید از کودک حمایت و موضوع را پیگیری کند.
- اگر علت، جدایی از والدین است، برنامه جدایی تدریجی و خداحافظی کوتاه اجرا شود.
- اگر علت، دسترسی به بازی و تلفن همراه است، قوانین استفاده از وسایل دیجیتال تنظیم شود.

---

۴. مهم ترین عوامل مدرسه گریزی

مدرسه گریزی ممکن است از یک یا چند عامل زیر ناشی شود:

عوامل فردی

- اضطراب جدایی؛
- کمبود اعتمادبه نفس؛
- خجالتی بودن شدید؛
- مشکلات یادگیری؛
- اضطراب امتحان؛
- اختلالات اضطرابی یا افسردگی؛
- ضعف مهارت های اجتماعی.


عوامل خانوادگی

- حمایت افراطی و جدا نشدن کودک از والدین؛
- تعارض میان اعضای خانواده؛
- تهدید یا تنبیه شدید؛
- نگرانی بیش از حد والدین؛
- تغییرات خانوادگی مانند طلاق، مهاجرت یا تولد فرزند جدید؛
- بی نظمی در برنامه خواب و صبحگاهی.

عوامل مدرسه ای

- ترس از معلم؛
- سختی بیش از حد تکالیف؛
- فشار امتحان؛
- تجربه تمسخر یا زورگویی؛
- نداشتن دوست؛
- محیط خشک و ناامن؛
- تغییر مدرسه یا ورود به مقطع جدید.

---

۵. خانواده ها در آستانه آغاز سال تحصیلی چه اقداماتی انجام دهند؟

۵۱. گفت وگو درباره نگرانی های کودک

والدین باید در زمانی آرام از کودک بپرسند:

- از کدام بخش مدرسه نگرانی؟
- بیشتر از معلم می ترسی یا از همکلاسی ها؟
- در سال گذشته چه چیزی برایت سخت بود؟
- دوست داری روز اول مدرسه چه اتفاقی بیفتد؟

نباید کودک را مجبور کرد بلافاصله پاسخ دهد. گاهی کودکان نگرانی خود را از طریق نقاش بلافاصله پاسخ دهد. گاهی کودکان نگرانی خود را از طریق نقاشریجی

چند روز پیش از شروع مدرسه، می توان برنامه خواب، بیدار شدن و آماده شدن را تنظیم کرد. همچنین بازدید از مدرسه، دیدن کلاس، آشنایی با معلم یا خرید لوازم التحریر می تواند محیط مدرسه را برای کودک قابل پیش بینی تر کند.

۵۳. تنظیم خواب و استفاده از وسایل دیجیتال

کم خوابی و استفاده زیاد از تلفن همراه یا بازی های رایانه ای می تواند اضطراب و بی میلی صبحگاهی را افزایش دهد. بهتر است:

- ساعت خواب به تدریج اصلاح شود؛
- وسایل دیجیتال پیش از خواب کنار گذاشته شوند؛
- صبحانه مناسب آماده شود؛
- لباس و کیف مدرسه از شب قبل آماده باشند.

۵۴. خداحافظی کوتاه و مطمئن

خداحافظی طولانی معمولا اضطراب کودک را بیشتر می کند. والد باید با آرامش بگوید:

> «می دانم جدا شدن برایت سخت است، اما تو در مدرسه تنها نیستی. بعد از پایان کلاس ها طبق قرارمان دنبالت می آیم.»

معلم بسپاردانی، کودک را به مسئول مدرسه یا معلم بسپارد.

۵۵. بازگشت تدریجی، اما منظم

در موارد اضطراب شدید، ممکن است مشاور مدرسه برنامه بازگشت تدریجی طراحی کند؛ برای مثال ابتدا حضور کوتاه مدت و سپس افزایش زمان حضور. البته این برنامه باید با هماهنگی مدرسه انجام شود. غیبت های طولانی بدون برنامه معمولا بازگشت را دشوارتر می کند.

۵۶. شناسایی زورگویی و مشکلات ارتباطی

اگر کودک از همکلاسی ها می ترسد، لباس یا وسایلش آسیب می بیند، از زنگ تفریح فرار می کند یا ناگهان دوستان خود را از دست داده است، احتمال وجود زورگویی یا مشکل ارتباطی باید بررسی شود. در این شرایط، والدین باید موضوع را با مدیر، معلم و مشاور مدرسه مطرح کنند.

۵۷. همکاری با مدرسه

خانواده نباید مسئله را فقط در خانه حل کند. ارتباط منظم والدین با معلم و مشاور می تواند به شناسایی علت و طراحی برنامه مناسب کمک کند. مدرسه نیز باید محیطی امن، پذیرنده و عاری از تحقیر ایجاد کند.

---

۶. چه زمانی مراجعه به روان شناس ضروری است؟

اگر موارد زیر وجود داشته باشد، بهتر است خانواده از روان شناس کودک یا روان پزشک کودک کمک بگیرد:

- امتناع کودک بیش از چند هفته ادامه پیدا کند؛
- کودک تقریبا هر روز دچار حمله اضطراب شود؛
- علائم جسمانی مانند تهوع، دل درد یا سردرد تکرار شود؛
- کودک درباره مرگ، آسیب دیدن یا جدا شدن از والدین نگرانی شدید داشته باشد؛
- نشانه های افسردگی، انزوا یا بی علاقگی مشاهده شود؛
- کودک سابقه زورگویی، خشونت یا تجربه آسیب زا داشته باشد؛
- افت تحصیلی شدید رخ دهد؛
- والدین و مدرسه نتوانند کودک را به طور موثر به مدرسه بازگردانند.

---
۷. راهکارهای پیشنهادی برای مدارس

مدرسه نیز در کاهش مدرسه گریزی نقش اساسی دارد. برخی اقدامات موثر عبارت اند از:

- استقبال گرم از دانش آموز در روزهای ابتدایی؛
- ایجاد برنامه آشنایی با محیط مدرسه؛
- شناسایی دانش آموزان مضطرب؛
- فراهم کردن امکان گفت وگو با مشاور؛
- جلوگیری جدی از زورگویی و تمسخر؛
- استفاده کمتر از تنبیه و تحقیر؛
- ایجاد فعالیت های گروهی برای دوست یابی؛
- ارتباط منظم با خانواده؛
- آموزش مهارت های مقابله با اضطراب؛
- توجه به تفاوت های فردی و مشکلات یادگیری.

---

۸. نتیجه گیری

مدرسه گریزی در آغاز سال تحصیلی معمولا نتیجه یک علت واحد نیست و می تواند از ترکیب عوامل عاطفی، شناختی، خانوادگی، آموزشی و اجتماعی شکل بگیرد. نظریه دلبستگی بالبی، نقش احساس امنیت و جدایی از والدین را توضیح می دهد. نظریه بندورا بر خودکارآمدی و یادگیری از طریق مشاهده تاکید دارد. اسکینر نشان می دهد که چگونه پیامدهای رفتار می توانند امتناع از مدرسه را تقویت کنند. نظریه شناختی بک نیز نقش افکار ترسناک و برداشت های غیرواقع بینانه کودک را برجسته می کند. دیدگاه کرنی نیز بر شناسایی هدف یا کارکرد رفتار اجتنابی تاکید دارد.

بنابراین، برخورد صحیح با این مسئله باید بر پایه همدلی، شناسایی علت، همکاری خانواده و مدرسه، تقویت رفتار مطلوب و بازگشت تدریجی به مدرسه باشد. تنبیه، تهدید، مقایسه و بی اهمیت دانستن ترس کودک نه تنها مشکل را حل نمی کند، بلکه ممکن است اضطراب و مقاومت او را افزایش دهد.