ضرورت اصلاح ساختار بازار برای گذار کشاورزی ایران از بازاری سنتی به بازار دیجیتال / ایسنا- ساعت۲۴

ضرورت اصلاح ساختار بازار برای گذار کشاورزی ایران از بازاری سنتی به بازار دیجیتال

خراسان رضوی (ایسنا) - یک پژوهشگر اقتصادی گفت: گذار کشاورزی ایران از بازار سنتی به بازار دیجیتال، صرفا یک پروژه فناورانه نیست؛ بلکه یک پروژه اصلاح ساختار بازار و بازآرایی نهادی است.

شهرام عیدی زاده در گفت وگو با ایسنا با اشاره به اینکه بخش کشاورزی ایران با تولید سالانه بیش از ۱۲۰ میلیون تن انواع محصولات زراعی و باغی، یکی از ارکان اصلی اقتصاد کشور به شمار می رود، اظهار کرد: بخشی که علاوه بر نقش تعیین کننده در امنیت غذایی، اشتغال و معیشت روستایی، سهم قابل توجهی در ایجاد ارزش افزوده و تولید ناخالص داخلی دارد. با این حال، بازار محصولات کشاورزی همچنان تا حد زیادی در چارچوب الگوهای سنتی فعالیت می کند. 

وی افزود: نفوذ تجارت الکترونیک و فناوری های دیجیتال در فرآیند بازاررسانی محصولات کشاورزی هنوز بسیار محدود و در حد چند درصد است و ظرفیت های زیست بوم نوآوری نیز نتوانسته اند تحول گسترده و پایدار در این زنجیره ایجاد کنند. اما ریشه این مسئله را نباید صرفا در کمبود پلتفرم ها، اپلیکیشن های فروش یا ضعف فناوری جست وجو کرد؛ مسئله اصلی، عمیق تر از یک خلا فناورانه است. 

این کارشناس اقتصادی با تاکید بر اینکه حتی بهترین پلتفرم های دیجیتال نیز در صورتی که بر بستر نامناسب نهادی و اقتصادی قرار گیرند، نمی توانند ساختار سنتی بازار را به طور پایدار تغییر دهند، تصریح کرد: بررسی دقیق تر نشان می دهد که ناکامی تجارت الکترونیک کشاورزی در ایران، حاصل گسست و ناهماهنگی در سه لایه به هم پیوسته است؛ نخست، ضعف و نابرابری در زیرساخت های فیزیکی و دیجیتال؛ دوم، ساختار سنتی و چندلایه بازار و نقش گسترده واسطه ها و سوم، مجموعه ای از محدودیت ها و ابهامات حقوقی، مقرراتی و نهادی. از این منظر، گذار کشاورزی ایران از بازار سنتی به بازار دیجیتال، صرفا یک پروژه فناورانه نیست؛ بلکه یک پروژه اصلاح ساختار بازار و بازآرایی نهادی است.

عیدی زاده خاطرنشان کرد: تجارت الکترونیک در حوزه محصولات کشاورزی و غذایی، به ویژه کالاهای تندمصرف و فسادپذیر، یک سیستم سایبر-فیزیکی است؛ به این معنا که بستر نرم افزاری تنها لایه سفارش دهی و کشف قیمت را تسهیل می کند، اما تحقق ارزش اقتصادی مستلزم وجود زنجیره تامین فیزیکی روان، استاندارد و یکپارچه است. بر اساس آمارهای رسمی، سالانه به طور متوسط ۳۵ درصد از محصولات کشاورزی در ایران در مراحل مختلف زنجیره تامین از دست می روند که این میزان توانایی تامین غذای ۱۵ تا ۲۰ میلیون نفر را داشته و منجر به هدررفت ۲۸ درصدی آب مجازی در کشوری می شود که با بحران های شدید اقلیمی مواجه است.

وی با اشاره به اینکه یکی از دلایل اصلی ناکارآمدی پلتفرم های تجارت الکترونیک در حفظ کیفیت و تحویل به موقع محصولات، خلا عمیق در زیرساخت های زنجیره سرد کشور است، عنوان کرد: در حال حاضر، ظرفیت سردخانه ای فعال کشور حدود هفت میلیون تن برآورد می شود، در حالی که نیاز واقعی زیرساختی کشور با توجه به حجم تولیدات فسادپذیر حداقل ۱۰ میلیون تن است. علاوه بر کسری ظرفیت، بیش از نیمی از کامیون های یخچال دار ناوگان حمل ونقل جاده ای دارای قدمت بالای ۱۵ سال بوده و فاقد تجهیزات هوشمند پایش لحظه ای دما هستند.

📷

پلتفرم های دیجیتال به دلیل فقدان زیرساخت مستقل لجستیک برودتی، مجبور به استفاده از ناوگان فرسوده سنتی هستند

این کارشناس اقتصادی ادامه داد: قطع شدن زنجیره سرد حتی برای چند ساعت، کیفیت فسادپذیرترین محصولات مانند توت فرنگی، مرکبات، صیفی جات و سبزیجات را به شدت تنزل داده و افت کیفی را به صورت ضایعات در مرحله توزیع ظاهر می سازد. پلتفرم های دیجیتال به دلیل فقدان زیرساخت مستقل لجستیک برودتی، مجبور به استفاده از همان ناوگان فرسوده سنتی هستند و در نتیجه، نرخ بازگشت کالا و خسارت ناشی از فساد محصول در بستر دیجیتال به حد توجیه ناپذیری افزایش می یابد.

عیدی زاده با اشاره به اینکه از منظر اقتصاد نهادی، بازارها زمانی کارا عمل می کنند که حقوق مالکیت شفاف، استانداردهای کیفی الزام آور و ابزارهای ضمانت اجرای قراردادها به درستی تعریف شده باشند، یادآور شد: در قوانین مصوب کشور، ظرفیت های قانونی قابل توجهی برای ساماندهی زنجیره تامین کشاورزی وجود دارد. ماده ۲۹ قانون افزایش بهره وری بخش کشاورزی و منابع طبیعی (مصوب ۱۳۸۹)، دولت و وزارت جهاد کشاورزی را مکلف کرده است که به منظور کنترل کیفی، بازرسی و صدور گواهی کیفیت، استانداردهای فرآیند تولید، فرآوری، نگهداری و بازاررسانی محصولات کشاورزی را تعریف کرده و با استفاده از ظرفیت بخش غیردولتی زمینه کاهش ضایعات را فراهم آورند.

عیدی زاده تاکید کرد: با وجود صراحت قانون، آیین نامه ها و بسترهای اجرایی صدور گواهی کیفیت دیجیتال، درج شناسه کالا و درجه بندی الزام آور در مبدا تولید به شکل ناچیز پیاده سازی شده است. عدم وجود نظام استاندارد درجه بندی قابل اعتماد سبب می شود کالای کشاورزی به صورت درهم وارد چرخه معامله شود. در چنین شرایطی، پدیده انتخاب بدخیم رخ می دهد؛ خریدار در بستر تجارت الکترونیک به دلیل عدم امکان لمس و مشاهده فیزیکی کالا، توانایی ارزیابی دقیق کیفیت را ندارد و بنابراین حاضر به پرداخت قیمت های پیشنهادی کیفیت های ممتاز نیست.

وی با بیان اینکه این امر بازار محصولات باکیفیت را در بستر دیجیتال تضعیف کرده و پلتفرم ها را به سمتی سوق می دهد که تنها سهم بسیار کوچکی از معاملات تجاری را پوشش دهند، اظهار کرد: پذیرش یا عدم پذیرش یک فناوری جدید توسط عاملان اقتصادی، تابع تحلیل دقیق هزینه-فایده رفتاری و ارزیابی ماتریس ریسک است. ترجیح کشاورزان ایرانی برای ادامه همکاری با واسطه ها و شبکه های توزیع سنتی، یک رفتار کاملا عقلانی در پاسخ به ساختار انگیزش موجود و خلاهای کارکردی اقتصاد روستایی است.

این کارشناس اقتصادی ادامه داد: یکی از کلیدی ترین عواملی که کشاورز را به شبکه سنتی متصل نگه می دارد، گره خوردگی عمیق بازار محصول با بازار اعتبارات غیررسمی است. کشاورزان خرده مالک در طول فصل کاشت و داشت، نیازمند نقدینگی برای خرید نهاده ها، تامین هزینه سوخت، کارگر و هزینه های معیشتی روزمره هستند. به دلیل پیچیدگی های نظام بانکی رسمی، ضعف در وثایق روستایی و نرخ های سود بالا، دسترسی کشاورزان به تسهیلات بانکی بسیار محدود است. در این میان، واسطه ها و سلف خران نه تنها به عنوان خریدار محصول، بلکه به عنوان موسسه اعتباری غیررسمی عمل می کنند.

📷

پلتفرم های تجارت الکترونیک کشاورزی عمدتا فاقد سرمایه در گردش سنگین برای اعطای تسهیلات پیش پرداختی

عیدی زاده با تاکید بر اینکه دلالان با پیش خرید یا سلف خری محصول در طول فصل رشد، نقدینگی مورد نیاز کشاورز را تامین می کنند، تصریح کرد: در مقابل این تامین مالی پیش هنگام، کشاورز متعهد می شود که کل محصول خود را هنگام برداشت با قیمتی بسیار پایین تر از نرخ روز بازار به سلف خر تحویل دهد. استارتاپ ها و پلتفرم های تجارت الکترونیک کشاورزی عمدتا فاقد سرمایه در گردش سنگین برای اعطای تسهیلات پیش پرداختی یا خطوط اعتباری پیش از برداشت هستند. بنابراین، حتی اگر پلتفرم دیجیتال قیمتی به مراتب بالاتر در زمان برداشت پیشنهاد دهد، کشاورز به دلیل تعهدات مالی قبلی و وابستگی اعتباری به سلف خر، قانونا و اخلاقا امکان فروش محصول خود به بستر دیجیتال را ندارد.

وی گفت: تولید کشاورزی با انواع ریسک های اقلیمی، آفات، افت شدید قیمت در فصل برداشت و فسادپذیری سریع مواجه است. در الگوی معامله سنتی سر مزرعه، واسطه با خرید یکجای محصول پیش از برداشت یا در زمان برداشت، تمام ریسک های بعدی شامل ریسک نوسان قیمت در بازار، ریسک حمل ونقل، ریسک ضایعات ناشی از عدم وجود سردخانه و ریسک افت کیفیت را یکجا از دوش کشاورز برمی دارد. در مقابل، در اکثر الگوهای تجارت الکترونیک موجود، ریسک به سمت کشاورز بازمی گردد.

این پژوهشگر اقتصادی با اشاره به اینکه اگر محصول در مسیر انتقال آسیب ببیند، کیفیت آن بر اساس استانداردهای خریدار نهایی رد شود، یا در زمان مقرر به فروش نرسد، خسارت آن متوجه کشاورز خواهد بود، بیان کرد: در غیاب ابزارهای مدرن پوشش ریسک نظیر قراردادهای آتی، اختیارات معامله و بیمه های جامع مبتنی بر شاخص های آب وهوایی، پذیرش چنین ریسک بالایی برای کشاورزی که تمام دارایی سالانه خود را در محصولش سرمایه گذاری کرده است، غیرعقلانی است. ترجیح یک سود قطعی اما پایین تر در فروش سنتی به یک سود متغیر اما احتمالی بالاتر در فروش دیجیتال، کاملا با اصل ریسک گریزی عاملان اقتصادی همخوانی دارد.

وی با بیان اینکه فرآیند ثبت محصول در پلتفرم، گرفتن عکس، درج مشخصات، بسته بندی استاندارد، وزن کشی دقیق و پاسخگویی به سفارش ها نیازمند سطحی از سواد دیجیتال و مهارت های بازاریابی است که بخش عمده ای از بهره برداران دارای سن بالا و فاقد دانش دیجیتال هستند، عنوان کرد: دلال سنتی با حضور مستقیم در مزرعه، محصول را به صورت درهم و بدون نیاز به هیچ گونه درجه بندی یا بسته بندی بارگیری کرده و هزینه معامله اجرایی را برای کشاورز به صفر می رساند.

📷

نقشه راه نهادی و تکنولوژیک برای خروج تجارت الکترونیک کشاورزی در ایران از سطح پایلوت های محدود استارتاپی

این کارشناس اقتصادی ادامه داد: برای خروج تجارت الکترونیک کشاورزی در ایران از سطح پایلوت های محدود استارتاپی و تبدیل آن به یک راهکار عملیاتی در مقیاس ملی، نیازمند یک نقشه راه نهادی و تکنولوژیک هستیم. این اقدام مستلزم اجرای هم زمان و هماهنگ اصلاحات از سوی دولت، نوآوری از سوی بخش خصوصی و تحول ساختاری در جامعه کشاورزان است.نقش دولت نباید تصدی گری یا ایجاد پلتفرم های دولتی که به ناکارآمدی و فساد می انجامد، باشد، بلکه دولت باید در مقام تنظیم گر و تسهیل کننده، زیرساخت های عمومی حقوقی و فیزیکی را فراهم سازد. یکپارچه سازی پایگاه داده ملی کشاورزی و سامانه شناسه کالا: وزارت جهاد کشاورزی مکلف است پایگاه جامع الگوی کشت و شناسنامه پهنه بندی اراضی را به صورت داده باز از طریق API های امن در اختیار پلتفرم های بخش خصوصی قرار دهد. 

عیدی زاده با تاکید بر اینکه ایجاد شناسه یکتای رهگیری کالا از مبدا مزرعه بر اساس استانداردهای کد کیوآر و بلاک چین، امکان اصالت سنجی و کیفیت سنجی شفاف را فراهم می آورد، تصریح کرد: اجرای کامل و الزام آور ماده ۲۹ قانون افزایش بهره وری بخش کشاورزی: دولت باید با همکاری سازمان ملی استاندارد و سازمان نظام مهندسی کشاورزی، دستورالعمل های الزام آور درجه بندی و بسته بندی ۵۰ محصول اصلی کشاورزی را ظرف ۶ ماه ابلاغ کند. اعطای هرگونه مشوق، یارانه سوخت، یا تسهیلات بانکی به کشاورزان و سردخانه ها باید منوط به رعایت استانداردهای درجه بندی در مبدا گردد.

📷

وی خاطرنشان کرد: راه اندازی بستر ملی تجارت دیجیتال کشاورزی، الگوبرداری مستقیم از سامانه موفق eNAM در هند که توانسته ۵۸۵ بازار فیزیکی را در یک بستر دیجیتال یکپارچه کند و درآمد کشاورزان را ۱۲ تا ۱۸ درصد افزایش دهد، راهگشا خواهد بود. دولت باید تمام ۱۰۰ میدان اصلی میوه و تره بار کشور را به یک شبکه دیجیتال ملی متصل کند تا کلیه کشف قیمت ها، حراج ها و معاملات بر بستر شفاف الکترونیک انجام پذیرد.تاسیس صندوق حمایت از زیرساخت های زنجیره سرد و لجستیک هوشمند: بانک مرکزی و وزارت جهاد کشاورزی باید خطوط اعتباری ارزان قیمت را برای احداث سه میلیون تن ظرفیت جدید سردخانه ای، نوسازی ناوگان حمل برودتی و تجهیز سیستم ها به دیتالاگرهای اینترنت اشیاء تخصیص دهند.

این پژوهشگر اقتصادی با بیان اینکه بخش خصوصی باید خرده فروشی مستقیم به مصرف کننده را که هزینه های لجستیکی سنگینی دارد، رها کرده و به سمت الگوهای مقیاس پذیر و تجمیع تقاضا حرکت کند، عنوان کرد: چرخش الگوی کسب وکار به تجمیع تقاضای خرد یعنی استارتاپ ها باید از الگوی شرکت های موفقی نظیر Pinduoduo در چین الهام بگیرند. پلتفرم Pinduoduo با تجمیع تقاضای خریداران خرد شهری از طریق شبکه های اجتماعی، سفارش های عظیم یکنواخت ایجاد کرده و مستقیما به شبکه های روستایی وصل می شود. پلتفرم های ایرانی باید تقاضای خرده فروشان، سوپرمارکت ها، رستوران ها و ارگان ها را تجمیع کنند تا هزینه های لجستیک نهایی به حداقل برسد.

عیدی زاده درباره ادغام فناوری های تامین مالی زنجیره تامین گفت: شرکت های فناوری باید ابزارهای فینتک را وارد بازار کشاورزی کنند. ایجاد بسترهای اعطای اعتبار پیش ازبرداشت به کشاورزان با تضمین خرید محصول و مبتنی بر گواهی سپرده کالایی می تواند کشاورز را از قیدوبند سلف خران سنتی رها سازد. همچنی در سرمایه گذاری در ایجاد هاب های جمع آوری و سورتینگ منطقه ای، بخش خصوصی باید به جای تمرکز بر نرم افزار صرف، زیرساخت های فیزیکی سبک را در قطب های کشاورزی مانند جیرفت، مازندران، مغان و خراسان، ایجاد کند. این هاب ها وظیفه تحویل گرفتن محصول درهم از کشاورز، سورتینگ، بسته بندی، صدور شناسنامه کیفی و بارگیری مدرن را بر عهده می گیرند.

📷

کشاورزان باید در قالب سازوکارهای جمعی نقش آفرینی کنند

وی با اشاره به اینکه کشاورزان نباید به صورت انفرادی و پراکنده وارد بازار دیجیتال شوند، عنوان کرد: کشاورزان باید در قالب سازوکارهای جمعی نقش آفرینی کنند. بازآفرینی نهادی تعاونی های روستایی به تعاونی های دیجیتال بازاریابی که از طریق شبکه تعاونی های روستایی موجود در کشور باید ساختار خود را نوسازی کنند. تشکیل تعاونی های تخصصی بازاریابی دیجیتال به کشاورزان اجازه می دهد که محصولات خرد خود را تجمیع کرده و با حجم بالا و قدرت چانه زنی قوی تر وارد پلتفرم های الکترونیک شوند.

این کارشناس اقتصادی ادامه داد: در پذیرش نظام درجه بندی و استانداردسازی زراعی، کشاورزان باید با آموزش های ترویجی بپذیرند که فروش محصول درهم، سود بلندمدت آن ها را نابود می کند. پذیرش سورتینگ سر مزرعه و جداسازی محصولات درجه یک، دو و صنعتی، شرط لازم برای کسب ارزش افزوده بالاتر در بسترهای دیجیتال است. همچنین در استفاده از ابزار گواهی سپرده کالایی و بورس کالا کشاورزان باید به جای تحویل شتاب زده محصول به دلالان در فصل برداشت، محصولات استاندارد و ماندگار خود مانند زعفران، پسته، خرما، سیب زمینی و برنج و... را به سردخانه ها و انبارهای پذیرفته شده در بورس کالا بسپارند و با دریافت گواهی سپرده کالایی، آن را بر بسترهای الکترونیکی به بالاترین قیمت بفروشند.

https://isna.ir/xdWYHL

https://www.isna.ir/news/1405060905745/%D8%B6%D8%B1%D9%88%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D8%B5%D9%84%D8%A7%D8%AD-%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%AA%DB%8C