حقوق بین الملل و منع آزمایش های هسته ای

اگر زمین می توانست علیه ما شکایت کند…

(به مناسبت روز جهانی مبارزه با آزمایش های  هسته ای ۲۹ اوت / ۷ شهریور )

نویسنده : سید کیهان اسدی

پژوهشگر حقوق بین الملل و مدرس دانشگاه

S.kayhanasadi@gmail.com

مقدمه: انفجاری که پس از خاموش شدنش هم ادامه دارد

گاهی یک انفجار فقط چند ثانیه طول می کشد؛ اما آثار آن ممکن است دهه ها و حتی سالها و نسل ها باقی بماند.

تاریخ سلاح هسته ای، تاریخ انفجارهایی نیست که تنها در آسمان، زیرزمین یا اقیانوس رخ داده اند. تاریخ آزمایش های هسته ای، تاریخ انسان هایی است که در بسیاری از موارد بدون انتخاب خود در معرض تشعشع قرار گرفتند، سرزمین هایی که آلوده شدند، جوامعی که جابه جا شدند و نسل هایی که پیامدهای بهداشتی و زیست محیطی آن را به ارث بردند.

از نخستین آزمایش هسته ای در سال ۱۹۴۵ تاکنون، بیش از دو هزار آزمایش هسته ای انجام شده است. سازمان ملل متحد آثار این آزمایش ها را در حوزه هایی همچون سلامت انسان، محیط زیست، امنیت غذایی و توسعه اقتصادی مورد توجه قرار داده است.

به همین دلیل، ۲۹ اوت صرفا یک مناسبت تقویمی نیست.

این روز یک پرسش حقوقی و اخلاقی بسیار بزرگ را پیش روی جامعه جهانی قرار می دهد:

آیا یک دولت می تواند برای افزایش قدرت نظامی خود، عملی انجام دهد که آثار آن ممکن است از مرزهای سرزمینی، زمانی و حتی نسلی عبور کند؟

پاسخ حقوق بین الملل به این پرسش در طول دهه های گذشته به تدریج شکل گرفته است؛ از پیمان منع گسترش سلاح های هسته ای گرفته تا پیمان منع جامع آزمایش های هسته ای، نظام پادمان های آژانس بین المللی انرژی اتمی، مناطق عاری از سلاح هسته ای و سرانجام پیمان منع سلاح های هسته ای.

اما با وجود این شبکه حقوقی گسترده، یک واقعیت همچنان باقی است:

پیمان منع جامع آزمایش های هسته ای هنوز لازم الاجرا نشده است.

در نتیجه، جهان هنوز در نقطه ای قرار دارد که «هنجار جهانی علیه آزمایش هسته ای» بسیار قدرتمند شده، اما ستون قراردادی اصلی آن هنوز به طور کامل اجرایی نشده است.

و این دقیقا همان تناقضی است که باید درباره آن سخن گفت.

۱. ۲۹ اوت چگونه به روز جهانی مبارزه با آزمایش های هسته ای تبدیل شد؟

مجمع عمومی سازمان ملل متحد در ۲ دسامبر ۲۰۰۹، با تصویب قطعنامه ۶۴/۳۵، روز ۲۹ اوت را به عنوان «روز جهانی مبارزه با آزمایش های هسته ای» تعیین کرد.

هدف از این اقدام صرفا یادآوری تاریخ نبود.

قطعنامه از جامعه جهانی می خواهد درباره آثار انفجارهای هسته ای و ضرورت توقف آنها آگاهی عمومی ایجاد کند و پایان آزمایش های هسته ای را یکی از راه های مهم حرکت به سوی جهانی عاری از سلاح هسته ای می داند.

انتخاب ۲۹ اوت نیز معنای تاریخی دارد؛ این تاریخ به تعطیلی سایت آزمایش هسته ای سمیپالاتینسک در قزاقستان در سال ۱۹۹۱ مرتبط است؛ سایتی که میراث سنگین آزمایش های شوروی را بر جای گذاشته بود.

بنابراین این روز را می توان نقطه تلاقی سه مفهوم دانست:

حافظه تاریخی، مسئولیت حقوقی و تعهد آینده.

۲. آزمایش هسته ای فقط مسئله امنیت ملی نیست

یکی از مشکلات اساسی در گفتمان هسته ای این است که مسئله آزمایش سلاح هسته ای گاهی صرفا از منظر «امنیت ملی» دیده می شود.

دولت آزمایش کننده می گوید:

«این اقدام برای امنیت من ضروری است.»

اما حقوق بین الملل سوال دیگری می پرسد:

امنیت چه کسی؟

اگر آزمایشی باعث آلودگی محیط زیست شود، اگر آثار تشعشعات از مرزها عبور کند، اگر سلامت نسل های آینده را تهدید کند و اگر جامعه ای که در نزدیکی محل آزمایش زندگی می کند نتواند در تصمیم دولت مداخله کند، دیگر مسئله صرفا داخلی نیست.

در چنین شرایطی، مسئله به موضوعی مرتبط با:

حقوق بشر، محیط زیست، سلامت عمومی، مسئولیت بین المللی، صلح و امنیت بین المللی و حقوق نسل های آینده تبدیل می شود.

این همان نقطه ای است که حقوق بین الملل هسته ای از حقوق کلاسیک جنگ و صلح فراتر می رود.

۳. میراث آزمایش ها؛ قربانیانی که گاهی دیده نمی شوند

آزمایش هسته ای برخلاف یک حمله نظامی کلاسیک، همیشه قربانی خود را در همان لحظه ایجاد نمی کند.

گاهی آثار آن تدریجی است.

تشعشع می تواند بر سلامت انسان، محیط زیست و منابع طبیعی اثر بگذارد و پیامدهای آن ممکن است سال ها بعد آشکار شود.

سازمان ملل متحد ( UN )  تصریح کرده است که تاریخ آزمایش های هسته ای با آثار مخرب بر سلامت، محیط زیست، امنیت غذایی و توسعه اقتصادی همراه بوده است.

اینجاست که مفهوم بسیار مهم عدالت بین نسلی وارد بحث می شود.

اگر تصمیم امروز ما بتواند سلامت فردی را که هنوز متولد نشده است تحت تاثیر قرار دهد، آیا اخلاق و حقوق می توانند خود را صرفا به زمان حال محدود کنند؟

پاسخ به این پرسش، یکی از مهم ترین چالش های حقوق معاصر است.

۴. از «حق آزمایش» تا «حق جهانی بر نبود آزمایش»

در دوره ابتدایی عصر هسته ای، آزمایش هسته ای تا حد زیادی به عنوان ابزار قدرت تلقی می شد.

اما به تدریج نگاه جامعه جهانی تغییر کرد.

کشورها دریافتند که آزمایش هسته ای فقط یک عملیات فنی نیست؛ بلکه بخشی از چرخه توسعه سلاح هسته ای است.

هرچه آزمایش بیشتر باشد، امکان طراحی و توسعه نسل های جدیدتر سلاح ها نیز افزایش می یابد.

از همین رو سازمان ملل، CTBTO و بسیاری از دولت ها، ممنوعیت آزمایش را یکی از ارکان عدم اشاعه و خلع سلاح هسته ای می دانند.

خود سازمان ملل نیز تاکید می کند که CTBT با محدود کردن توسعه انواع پیشرفته سلاح های هسته ای، هم به عدم اشاعه و هم به خلع سلاح کمک می کند.

۵. NPT؛ ستون نخست نظام حقوقی عدم اشاعه

پیش از آنکه درباره CTBT سخن بگوییم، باید به پیمان منع گسترش سلاح های هسته ای (NPT) توجه کنیم.

این پیمان در سال ۱۹۶۸ برای امضا گشوده شد و در سال ۱۹۷۰ لازم الاجرا شد.

منطق NPT بر سه ستون مهم استوار است:

عدم اشاعه، خلع سلاح و استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای.

این سه عنصر باید در کنار یکدیگر دیده شوند.

اگر تنها عدم اشاعه را ببینیم و خلع سلاح را فراموش کنیم، نظام NPT با بحران مشروعیت مواجه می شود.

اگر فقط خلع سلاح را مطرح کنیم و حق استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای را نادیده بگیریم، تعادل موجود در پیمان از بین می رود.

بنابراین حقوق بین الملل هسته ای نیازمند یک تعادل دشوار میان:

امنیت، توسعه علمی، استفاده صلح آمیز و خلع سلاح است.

۶. CTBT؛ مهم ترین سند علیه خود آزمایش

در سال ۱۹۹۶، پیمان منع جامع آزمایش های هسته ای (CTBT) برای امضا گشوده شد.

این پیمان یک تحول اساسی ایجاد کرد:

هدف آن ممنوع کردن تمام انفجارهای آزمایشی هسته ای، چه برای مقاصد نظامی و چه برای مقاصد به ظاهر صلح آمیز است.

ماده اول CTBT تعهد دولت ها را بسیار روشن تعریف می کند: دولت های عضو نباید آزمایش انفجار سلاح هسته ای یا هر انفجار هسته ای دیگری را انجام دهند، آن را تشویق یا حمایت کنند و باید اقدامات لازم برای منع و جلوگیری از چنین فعالیت هایی در قلمرو یا تحت کنترل خود اتخاذ کنند.

اهمیت این موضوع بسیار زیاد است.

زیرا در گذشته می شد میان «آزمایش نظامی» و برخی ادعاهای مربوط به «انفجار هسته ای صلح آمیز» تمایز گذاشت.

CTBT این راه را می بندد.

انفجار هسته ای، فارغ از برچسبی که برای آن انتخاب شود، در چارچوب CTBT ممنوع است.

۷. تناقض بزرگ حقوق هسته ای جهان

اما اینجا با یکی از بزرگ ترین تناقض های حقوق بین الملل معاصر روبه رو می شویم.

CTBT تصویب شده است.

تقریبا اجماع جهانی علیه آزمایش هسته ای شکل گرفته است.

نظام نظارتی گسترده ای ایجاد شده است.

اما خود معاهده هنوز لازم الاجرا نشده است.

طبق وضعیت رسمی سازمان ملل در ۳۰ اوت ۲۰۲۶، CTBT  متاسفانه همچنان لازم الاجرا نشده است .

وضعیت رسمی CTBTO نیز نشان می دهد که در سال ۲۰۲۶، از ۱۹۶ دولت، ۱۸۸ دولت معاهده را امضا و ۱۷۹ دولت آن را تصویب کرده اند؛ با این حال، به دلیل شرایط ماده XIV، معاهده هنوز وارد مرحله اجرای کامل نشده است.

این یعنی:

جهان در سطح هنجاری به توقف آزمایش ها نزدیک شده، اما در سطح حقوق قراردادی هنوز به خط پایان نرسیده است.

۸. چرا CTBT هنوز لازم الاجرا نشده است؟

علت اصلی، سازوکار خاص ماده XIV و ضرورت تصویب از سوی ۴۴ دولت مشخص شده در Annex 2 است.

این کشورها در سال ۱۹۹۶ دارای نیروگاه یا راکتور پژوهشی هسته ای بودند و نقش خاصی در ساختار امنیتی و هسته ای جهان داشتند.

طبق وضعیت رسمی CTBTO، از این ۴۴ دولت، ۴۱ کشور معاهده را امضا کرده و ۳۵ کشور آن را تصویب کرده اند.

در میان دولت های باقی مانده، موضوع تصویب کشورهایی مانند ایالات متحده، چین، هند، پاکستان، اسرائیل و کره شمالی اهمیت ویژه دارد.

در نتیجه، یک پرسش دشوار مطرح می شود:

آیا امنیت جهانی باید گروگان تصمیم های چند قدرت هسته ای باقی بماند؟

از منظر حقوق معاهدات، پاسخ ساده ای وجود ندارد؛ زیرا دولت ها آزادانه وارد تعهدات قراردادی می شوند و لازم الاجرا شدن CTBT تابع شرطی است که خود دولت ها در متن معاهده پذیرفته اند.

اما از منظر سیاست بین الملل، این وضعیت نشان دهنده محدودیت نظام چندجانبه گرایی در حوزه امنیت هسته ای است.

۹. CTBTO؛ چشم های جهان برای کشف یک انفجار پنهان

یکی از شگفت انگیزترین بخش های نظام حقوقی مبارزه با آزمایش هسته ای، نظام راستی آزمایی CTBT است.

پیمان پیش بینی کرده است که یک شبکه جهانی برای شناسایی انفجارهای هسته ای ایجاد شود.

این شبکه از فناوری های مختلف استفاده می کند:

زلزله شناسی، هیدروآکوستیک، فروصوت و رادیونوکلئید.

این چهار فناوری به جامعه جهانی اجازه می دهد رخدادهای مشکوک را در نقاط مختلف زمین بررسی کند.

CTBTO اعلام کرده است که در سال ۲۰۲۶، سامانه نظارت بین المللی آن از ۳۰۰ مرکز و تاسیسات فعال تشکیل شده و در نهایت شبکه کامل آن ۳۳۷ تاسیسات خواهد داشت.

بنابراین در عصر فناوری، پنهان کردن یک آزمایش هسته ای بسیار دشوارتر از گذشته شده است.

۱۰. اهمیت نظارت علمی؛ وقتی علم به خدمت صلح درمی آید

یکی از جنبه های بسیار ارزشمند CTBTO این است که داده های سامانه نظارتی آن فقط برای کشف آزمایش هسته ای استفاده نمی شود.

داده های این شبکه برای:

پایش زمین لرزه، هشدار سونامی، تحقیقات اقلیمی و مطالعات علمی مختلف نیز کاربرد دارد.

این مسئله یک پیام مهم دارد:

علم هسته ای و فناوری پیشرفته الزاما در خدمت جنگ نیستند.

همان فناوری ای که می تواند برای شناسایی یک انفجار هسته ای به کار رود، می تواند برای نجات انسان ها در برابر بلایای طبیعی نیز استفاده شود.

این همان تفاوت میان «فناوری» و «هدف استفاده از فناوری» است.

۱۱. آژانس بین المللی انرژی اتمی؛ نگهبان استفاده صلح آمیز

در این میان، نقش آژانس بین المللی انرژی اتمی (IAEA) بسیار مهم است.

اما باید یک تفکیک حقوقی مهم انجام داد:

IAEA و CTBTO یک سازمان نیستند و ماموریت های کاملا یکسانی ندارند.

آژانس بین المللی انرژی اتمی در قلب نظام پادمان ها و راستی آزمایی تعهدات عدم اشاعه قرار دارد.

پادمان های آژانس برای اطمینان از این طراحی شده اند که مواد و فعالیت های هسته ای اعلام شده به سمت مقاصد نظامی منحرف نشوند و نظام پادمان ها یکی از عناصر مرکزی رژیم عدم اشاعه هسته ای است.

در مقابل، CTBTO ماموریت ویژه ای در زمینه کشف انفجارهای هسته ای دارد.

این دو نظام مکمل یکدیگرند.

یکی بیشتر بر مواد، فعالیت ها و عدم انحراف تمرکز دارد و دیگری بر کشف انفجار هسته ای.

۱۲. شورای امنیت؛ از محکومیت سیاسی تا مسئولیت حقوقی

موضوع آزمایش هسته ای فقط در مجمع عمومی سازمان ملل متحد باقی نمی ماند.

شورای امنیت سازمان ملل نیز در موضوعات مرتبط با عدم اشاعه و آزمایش های هسته ای نقش مهمی دارد.

یکی از اسناد مهم در این زمینه، قطعنامه ۲۳۱۰ شورای امنیت در سال ۲۰۱۶ است.

شورای امنیت در این قطعنامه بار دیگر بر اهمیت NPT، کنترل تسلیحات، خلع سلاح و جلوگیری از اشاعه سلاح های کشتارجمعی تاکید کرد و از CTBT حمایت نمود.

نقش شورای امنیت از آن جهت مهم است که در شرایط تهدید علیه صلح و امنیت بین المللی می تواند در چارچوب منشور ملل متحد اقدامات لازم و فوری را بررسی کند.

اما اینجا نیز یک مشکل اساسی وجود دارد:

حقوق بین الملل هسته ای در محیطی از رقابت قدرت های بزرگ اجرا می شود.

همین امر، اجرای یکنواخت و بی طرفانه قواعد را دشوار می کند.

۱۳. آیا شورای امنیت می تواند یک آزمایش هسته ای را متوقف کند؟

پاسخ حقوقی به این سوال بستگی به شرایط دارد.

شورای امنیت، طبق منشور ملل متحد، مسئولیت اصلی حفظ صلح و امنیت بین المللی را بر عهده دارد.

اگر یک آزمایش هسته ای در شرایط خاص، تهدیدی علیه صلح تلقی شود، شورای امنیت می تواند موضوع را بررسی کند و در چارچوب اختیارات منشور اقدام نماید.

اما شورای امنیت خود جایگزین CTBTO یا IAEA نیست.

این سازمان ها وظایف تخصصی متفاوت دارند.

در نتیجه، معماری مطلوب چنین است:

CTBTO برای کشف و راستی آزمایی؛

IAEA برای پادمان و عدم اشاعه؛

شورای امنیت برای صلح و امنیت بین المللی؛

مجمع عمومی برای ایجاد هنجار و بسیج سیاسی؛

و دولت ها برای اجرای تعهدات در سطح ملی.

۱۴. دولت ها؛ مسئولیت اصلی در نهایت بر دوش چه کسی است؟

هرچقدر هم سازمان های بین المللی قدرتمند باشند، نمی توانند بدون همکاری دولت ها نظام عدم آزمایش را اجرا کنند.

دولت ها باید:

قوانین داخلی لازم را تصویب کنند؛

فعالیت های ممنوع را جرم انگاری یا ممنوع کنند؛

نظام های نظارتی ملی ایجاد کنند؛

با سازوکارهای بین المللی همکاری کنند؛

اطلاعات مورد نیاز را ارائه دهند؛

و در صورت وجود خطر، اقدامات پیشگیرانه انجام دهند.

خود CTBT نیز در ماده III دولت های عضو را ملزم می کند اقدامات قانونی و اداری لازم را برای اجرای تعهدات معاهده در قلمرو صلاحیتی خود اتخاذ کنند.

بنابراین:

حقوق بین الملل بدون حقوق داخلی، در بسیاری از موارد فقط یک تعهد روی کاغذ باقی می ماند.

۱۵. ایران و مسئله حقوق هسته ای

برای ایران، بحث آزمایش هسته ای باید در چارچوب گسترده تر حقوق هسته ای و عدم اشاعه مطالعه شود.

ایران عضو NPT است و برنامه هسته ای خود را صلح آمیز معرفی کرده است.

ایران همچنین CTBT را امضا کرده، اما بر اساس وضعیت رسمی معاهده، هنوز آن را تصویب نکرده است.

این وضعیت از منظر حقوقی اهمیت دارد.

زیرا امضا و تصویب یکسان نیستند.

طبق توضیح رسمی CTBTO، امضا بیانگر قصد و تعهد سیاسی برای حرکت در مسیر اهداف معاهده است، در حالی که تصویب، پذیرش رسمی تعهدات معاهده ای مطابق سازوکار قانون اساسی کشور است.

از این منظر، بحث درباره CTBT برای ایران باید با توجه به:

حقوق انرژی صلح آمیز، تعهدات NPT، پادمان های IAEA، منافع امنیت ملی، سیاست خارجی و جایگاه ایران در نظام عدم اشاعه صورت گیرد.

۱۶. آیا حق استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای با مبارزه با آزمایش هسته ای تعارض دارد؟

قطعا نه.

این دو موضوع باید از یکدیگر تفکیک شوند.

انرژی هسته ای صلح آمیز می تواند در پزشکی، کشاورزی، صنعت، تولید انرژی و تحقیقات علمی کاربرد داشته باشد.

اما آزمایش انفجاری سلاح هسته ای مسئله ای کاملا متفاوت است.

نظام حقوقی بین المللی نیز دقیقا به دنبال ایجاد همین تفکیک است.

هدف عدم اشاعه این نیست که کشورها را از دانش هسته ای محروم کند.

هدف این است که دانش و مواد هسته ای به سمت تولید سلاح و انفجارهای هسته ای منحرف نشود.

بنابراین یکی از اصول مهم حقوق هسته ای این است:

صلح هسته ای با منع آزمایش هسته ای قابل جمع است؛ بلکه منع آزمایش می تواند یکی از شروط امنیت استفاده صلح آمیز از فناوری هسته ای باشد.

۱۷. دیوان بین المللی دادگستری و یک سوال تاریخی

در سال ۱۹۹۶، دیوان بین المللی دادگستری در قضیه مشهور Legality of the Threat or Use of Nuclear Weapons درباره مشروعیت تهدید یا استفاده از سلاح های هسته ای اظهارنظر کرد.

دیوان تصریح کرد که حقوق بین الملل عرفی یا قراردادی، به طور خاص استفاده یا تهدید به استفاده از سلاح هسته ای را مجاز نکرده است.

همچنین تاکید کرد که تهدید یا استفاده از سلاح هسته ای باید با حقوق قابل اعمال در مخاصمات مسلحانه، به ویژه اصول و قواعد حقوق بشردوستانه بین المللی، سازگار باشد.

دیوان در عین حال نتوانست در وضعیت حقوقی آن زمان، در مورد امکان مشروعیت استفاده از سلاح هسته ای در یک وضعیت افراطی دفاع مشروع که بقای خود دولت در معرض خطر باشد، به نتیجه قطعی برسد.

اهمیت این رای برای بحث آزمایش هسته ای در این است که نشان می دهد:

سلاح هسته ای در خلا حقوقی قرار ندارد.

هرگونه تحلیل درباره آن باید در چارچوب منشور ملل متحد، حقوق بشردوستانه، حقوق محیط زیست و تعهدات قراردادی مرتبط انجام شود.

۱۸. از «بازدارندگی» تا «امنیت انسانی»

مدافعان سلاح هسته ای معمولا از مفهوم بازدارندگی هسته ای سخن می گویند.

استدلال آنها این است که وجود سلاح هسته ای می تواند دشمن را از حمله بازدارد.

اما مسئله اینجاست:

اگر امنیت یک دولت با افزایش خطر برای میلیون ها انسان دیگر ایجاد شود، آیا هنوز می توان آن را امنیت کامل دانست؟

اینجاست که مفهوم امنیت انسانی اهمیت پیدا می کند.

امنیت فقط امنیت مرزها نیست.

امنیت یعنی:

امنیت انسان،

امنیت سلامت،

امنیت محیط زیست،

امنیت غذایی،

امنیت نسل آینده،

و امنیت در برابر نابودی گسترده.

روز جهانی مبارزه با آزمایش های هسته ای دقیقا می تواند فرصتی باشد برای عبور از مفهوم محدود «امنیت نظامی» به مفهوم گسترده تر امنیت انسانی.

۱۹. پیمان منع سلاح های هسته ای؛ مرحله جدید حقوق بین الملل

تحول مهم دیگر، تصویب پیمان منع سلاح های هسته ای (TPNW) در سال ۲۰۱۷ است.

این پیمان در ۲۲ ژانویه ۲۰۲۱ لازم الاجرا شد و بر اساس وضعیت رسمی سازمان ملل تا ۳۰ اوت ۲۰۲۶، ۹۵ دولت آن را امضا و ۷۵ دولت به آن پیوسته اند.

این پیمان رویکردی بسیار فراتر از CTBT دارد.

CTBT می گوید:

انفجار هسته ای آزمایش نکن.

TPNW در سطح گسترده تر، مجموعه ای از فعالیت های مرتبط با سلاح های هسته ای را ممنوع می کند و هدف خود را حرکت به سوی حذف کامل آنها قرار می دهد.

این پیمان نشان دهنده یک تحول مهم در اندیشه حقوقی است:

از مدیریت خطر هسته ای به سمت حذف سلاح هسته ای.

۲۰. چرا مسئله قربانیان آزمایش ها باید در مرکز حقوق بین الملل قرار گیرد؟

اگر درباره آزمایش های هسته ای فقط درباره موشک، کلاهک، تاسیسات و فناوری صحبت کنیم، انسان را فراموش کرده ایم.

اما فلسفه حقوق در نهایت درباره انسان است.

باید صدای جوامعی که در مناطق آزمایش زندگی کرده اند شنیده شود.

باید درباره آثار بلندمدت تشعشع تحقیق شود.

باید آسیب های زیست محیطی ثبت شود.

باید امکان دسترسی قربانیان به درمان و حمایت فراهم شود.

و باید سازوکارهایی برای جبران خسارت و بازسازی محیط زیست وجود داشته باشد.

در اینجا حقوق هسته ای با حقوق بشر و حقوق محیط زیست پیوند می خورد.

۲۱. مسئولیت دولت آزمایش کننده؛ یک پرسش دشوار اما اجتناب ناپذیر

اگر فعالیتی در قلمرو یک دولت انجام شود اما آثار آن به کشورهای دیگر یا نسل های آینده برسد، مسئولیت آن چگونه تعیین می شود؟

این پرسش یکی از چالش های مهم حقوق بین الملل است.

اصل کلی در حقوق بین الملل این است که دولت ها نباید اجازه دهند فعالیت هایی که تحت صلاحیت یا کنترل آنهاست، به حقوق دیگر دولت ها یا مناطق خارج از صلاحیت آنها آسیب جدی وارد کند.

در حوزه هسته ای، این اصل اهمیت مضاعف دارد.

زیرا آلودگی رادیواکتیو مرز سیاسی نمی شناسد.

ابر رادیواکتیو پاسپورت ندارد.

آب آلوده مرز سیاسی نمی شناسد.

و آثار زیست محیطی ممکن است به نسل بعد منتقل شود.

بنابراین مسئولیت زیست محیطی دولت ها باید یکی از محورهای اصلی آینده حقوق بین الملل هسته ای باشد.

۲۲. صلح بدون خلع سلاح کامل خواهد بود؟

پاسخ این پرسش آسان نیست.

برخی معتقدند خلع سلاح باید مرحله ای و تدریجی باشد.

برخی دیگر معتقدند وجود سلاح های هسته ای ذاتا خطری غیرقابل قبول ایجاد می کند و باید به حذف کامل آنها منجر شد.

حقوق بین الملل نیز در میانه این دو دیدگاه حرکت کرده است.

NPT بر خلع سلاح تاکید می کند.

CTBT آزمایش را ممنوع می کند.

TPNW ممنوعیت گسترده تری ایجاد می کند.

و مجامع مختلف سازمان ملل به طور مداوم موضوع خلع سلاح را پیگیری می کنند.

بنابراین مسیر حقوقی جهان را می توان چنین ترسیم کرد:

محدودسازی → عدم اشاعه → منع آزمایش → کاهش زرادخانه ها → خلع سلاح → حذف کامل.

البته تحقق مرحله آخر هنوز با موانع جدی سیاسی و امنیتی مواجه است.

۲۳. مسئولیت نسل امروز در برابر نسل فردا

شاید مهم ترین دلیل اخلاقی برای توقف آزمایش های هسته ای، کسانی باشند که هنوز به دنیا نیامده اند.

ما نمی توانیم از نسل آینده اجازه بگیریم.

اما می توانیم تصمیم بگیریم که چه جهانی برای آنها باقی بگذاریم.

اگر نسل امروز محیط زیست را آلوده کند، منابع را نابود کند یا خطرات هسته ای را افزایش دهد، نسل آینده مجبور خواهد بود هزینه تصمیم های ما را پرداخت کند.

این همان جایی است که عدالت بین نسلی از یک مفهوم فلسفی به یک ضرورت حقوقی تبدیل می شود.

۲۴. روز جهانی مبارزه با آزمایش های هسته ای چه پیامی برای دولت ها دارد؟

این روز باید دولت ها را از مرحله بیانیه فراتر ببرد.

هر دولت باید از خود بپرسد:

آیا نظام ملی من برای جلوگیری از فعالیت های هسته ای ممنوع کافی است؟

آیا قوانین داخلی من با تعهدات بین المللی هماهنگ است؟

آیا نظام نظارتی و علمی من توانایی شناسایی خطرات را دارد؟

آیا با نهادهای بین المللی همکاری می کنم؟

آیا از حق مردم برای سلامت و محیط زیست سالم حمایت می کنم؟

و مهم تر از همه:

آیا سیاست امنیتی من به کاهش خطر هسته ای کمک می کند یا به افزایش آن؟

۲۵. سازمان ملل متحد ؛ از صدور قطعنامه تا ساختن فرهنگ جهانی ضد آزمایش

وظیفه سازمان ملل فقط صدور قطعنامه نیست.

سازمان ملل باید:

آگاهی عمومی ایجاد کند؛

گفت وگوهای چندجانبه را تقویت کند؛

به قربانیان توجه دهد؛

از خلع سلاح حمایت کند؛

همکاری علمی میان کشورها را توسعه دهد؛

و هنجار جهانی علیه آزمایش هسته ای را تقویت کند.

سازمان ملل خود تاکید کرده است که عدم اشاعه و خلع سلاح باید در مرکز تلاش های جهانی برای صلح و امنیت قرار داشته باشند.

بنابراین ۲۹ اوت باید بیش از یک مراسم سالانه باشد.

باید تبدیل به روز پاسخگویی هسته ای شود.

۲۶. وظیفه آژانس بین المللی انرژی اتمی؛ اعتمادسازی علمی

IAEA باید همچنان میان دو اصل تعادل ایجاد کند:

حق استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای

و

ضرورت جلوگیری از انحراف مواد و فعالیت های هسته ای به سمت مقاصد نظامی.

پادمان های آژانس در این زمینه نقشی اساسی دارند و خود آژانس نیز آنها را یکی از عناصر مرکزی نظام عدم اشاعه معرفی کرده است.

در آینده، افزایش شفافیت، همکاری فنی، توسعه فناوری های راستی آزمایی و اعتمادسازی میان دولت ها اهمیت بیشتری خواهد یافت.

۲۷. وظیفه CTBTO؛ حفظ آمادگی حتی پیش از لازم الاجرا شدن CTBT

یکی از نکات بسیار مهم این است که CTBTO حتی پیش از لازم الاجرا شدن CTBT، نقش عملی مهمی در ایجاد و نگهداری سامانه نظارت جهانی دارد.

طبق اطلاعات رسمی این سازمان، شبکه نظارتی آن قادر است انفجارهای هسته ای را در مقیاس های قابل توجه شناسایی کند و داده های آن برای اهداف مختلف علمی و بشردوستانه نیز استفاده می شود.

این یعنی جامعه جهانی منتظر روز لازم الاجرا شدن معاهده ننشسته است.

ساختار فنی آینده همین امروز در حال ساخته شدن است.

۲۸. آیا حقوق بین الملل هسته ای شکست خورده است؟

نه.

اما هنوز کامل نشده است.

اگر حقوق بین الملل را فقط با این معیار بسنجیم که «آیا سلاح هسته ای کاملا از بین رفته است؟»، شاید پاسخ ناامیدکننده باشد.

اما اگر ببینیم که چگونه جامعه جهانی از بیش از دو هزار آزمایش به یک هنجار تقریبا جهانی علیه آزمایش رسیده است، تصویر متفاوت می شود.

امروز ۱۸۸ دولت CTBT را امضا و ۱۷۹ دولت آن را تصویب کرده اند.

این یک موفقیت حقوقی مهم است.

اما هنوز کافی نیست.

هنجار بدون اجرای کامل، پیروزی ناقص است.

۲۹. راه آینده؛ پنج گام برای جهان پس از آزمایش

آینده حقوق هسته ای باید بر چند محور استوار شود.

نخست، لازم الاجرا شدن CTBT باید به یک اولویت جدی دیپلماسی چندجانبه تبدیل شود.

دوم، نظام های راستی آزمایی باید تقویت شوند تا هیچ آزمایش هسته ای نتواند به سادگی پنهان بماند.

سوم، حقوق قربانیان و آسیب دیدگان آزمایش های گذشته باید در مرکز سیاست های بین المللی قرار گیرد.

چهارم، دولت ها باید میان استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای و توسعه سلاح هسته ای مرز روشن حقوقی و نهادی ایجاد کنند.

پنجم، باید از منطق «امنیت از طریق تهدید متقابل» به سمت امنیت از طریق کاهش خطر و اعتمادسازی حرکت کرد.

سخن پایانی؛ زمین دیگر نباید آزمایشگاه جنگ باشد

۲۹ اوت در نهایت یک تاریخ نیست.

یک هشدار است.

هشداری درباره جهانی که در آن انسان توانست قدرتی بسازد که می تواند در چند لحظه شهرها، محیط زیست و آینده نسل ها را تحت تاثیر قرار دهد.

اما تاریخ هسته ای یک پیام دیگر هم دارد:

انسان توانسته است برای مهار همین قدرت، حقوق بسازد.

NPT آمد.

IAEA شکل گرفت.

CTBT نوشته شد.

CTBTO شبکه جهانی نظارت ساخت.

شورای امنیت وارد شد.

دیوان بین المللی دادگستری درباره پیامدهای حقوقی تهدید و استفاده از سلاح هسته ای سخن گفت.

و جامعه جهانی در نهایت TPNW را نیز ایجاد کرد.

اما کار هنوز تمام نشده است.

زیرا تا زمانی که CTBT لازم الاجرا نشده، تا زمانی که زرادخانه های هسته ای باقی مانده اند، تا زمانی که قربانیان آزمایش های گذشته هنوز با پیامدهای آن زندگی می کنند و تا زمانی که امنیت جهانی بر ترس از نابودی متقابل استوار است، ۲۹ اوت همچنان یک ضرورت حقوقی و اخلاقی خواهد بود.

شاید مهم ترین پرسش امروز این نباشد که:

«کدام دولت می تواند قدرتمندتر شود؟»

بلکه باید پرسید:

«کدام دولت می تواند مسئولانه تر رفتار کند؟»

جهان امن تر جهانی نیست که در آن دولت ها سلاح بیشتری داشته باشند؛ جهانی است که در آن نیاز به استفاده از سلاح کمتر و اعتماد میان ملت ها بیشتر باشد.

و شاید روزی برسد که ۲۹ اوت دیگر فقط روز مبارزه با آزمایش های هسته ای نباشد؛ بلکه روزی باشد که نسل های آینده به تاریخ نگاه کنند و بگویند:

نسل ما توانست کاری را انجام دهد که نسل های پیشین از انجامش عاجز بودند؛ زمین را از آزمایشگاه جنگ به میراث صلح تبدیل کرد.