حقوق بین الملل و جوانان
« جوانان در حقوق بین الملل: سرمایه ای جهانی، مسئولیتی مشترک »
به مناسبت روز جهانی جوانان ( ۱۲ آگوست / ۲۱ مرداد )
به قلم : سید کیهان اسدی
پژوهشگر حقوق بین الملل و مدرسدانشگاه
مقدمه: جوانان؛ بیش از نیمی از آینده جهان
روز جهانی جوانان ( ۱۲ اوت ) دیگر یک تاریخ نمادین نیست؛ بلکه هشدارجهانی است که اگر امروز برای نسل جوان سرمایه گذاری نکنیم، فردا دربحران های اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی غرق خواهیم شد. بر اساس آمار سازمان ملل متحد ، بیش از ۱.۲ میلیارد نفر از جمعیت جهان در بازه۱۵ تا ۲۴ سال قرار دارند؛ یعنی بزرگ ترین نسل جوان تاریخ بشر. این جمعیت عظیم، نه تنها آینده را می سازند بلکه امروز نیز موتور تغییرات اجتماعی و علمی اند.
در حقوق بین الملل، جوانان «بازیگران بالقوه نظم جهانی» محسوب می شوند وجایگاهشان در اسناد و معاهدات به عنوان گروهی نیازمند حمایت و مشارکت ویژه تثبیت شده است.
تعریف جوانان در نگاه بین المللی و حقوقی :
سازمان ملل متحد ( UN ) بازه سنی ۱۵ تا ۲۴ سال را معیار قرار می دهد، اما بسیاری از کشورها این محدوده را تا ۳۵ سال توسعه داده اند. در حقوق بین الملل، جوانان گروهی «در حال گذار» هستند که باید فرصت های آموزشی، شغلی و اجتماعی کافی برای رسیدن به استقلال کامل داشته باشند. این تعریف تنها عددی نیست، بلکه نشان دهنده یک مرحله کلیدی از رشد انسانی است که در آن تصمیم ها، مسیر آینده فرد و حتی جامعه را تعیین می کند.
حقوق جوانان در چارچوب اسناد بین المللی :
در اسناد بین المللی، حقوق جوانان به طور پراکنده در معاهدات مختلف آمده، اما مضمون مشترک آنها، تضمین «توسعه همه جانبه» است:
1. حق بر آموزش با کیفیت و برابر – ماده ۲۶ اعلامیه جهانی حقوق بشر وماده ۱۳ میثاق حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی.
2. حق بر اشتغال شایسته و دستمزد منصفانه – ماده ۶ همان میثاق.
3. حق بر مشارکت سیاسی و اجتماعی – ماده ۲۵ میثاق حقوق مدنی وسیاسی.
4. حق بر دسترسی به فناوری و اطلاعات – قطعنامه های مجمع عمومی سازمان ملل درباره کاهش شکاف دیجیتال.
5. حق بر زندگی در صلح و امنیت – اعلامیه حق ملت ها برای صلح و اصول منشور ملل متحد.
وظایف دولت ها و نهادهای بین المللی در قبال جوانان :
حقوق بین الملل نه تنها تعهدات اخلاقی، بلکه الزامات حقوقی برای دولت ها وسازمان ها در قبال جوانان ایجاد می کند:
• ایجاد نظام آموزشی نوآورانه که مهارت های قرن ۲۱ مانند تفکر انتقادی، خلاقیت و توان همکاری بین فرهنگی را آموزش دهد.
• توسعه اقتصاد جوان محور با سرمایه گذاری در مشاغل سبز، فناوری دیجیتال و استارتاپ ها.
• مشارکت ساختاری جوانان در سیاست گذاری ها از طریق پارلمان های جوانان و مشاوره های ملی.
• تضمین امنیت اجتماعی و روانی در برابر جنگ، تبعیض، افراط گرایی وبیکاری مزمن.
• همکاری فراملی از طریق نهادهایی چون یونسکو، یونیسف، اتحادیه بین المللی مخابرات و شورای حقوق بشر برای اجرای طرح های جوان محور.
نمونه قوانین و مقررات حمایتی از جوانان در سطح بین الملل، ایران و سایر کشورها :
۱. در سطح حقوق بین الملل
اگرچه «کنوانسیون جامع جوانان» مانند کنوانسیون حقوق کودک وجود ندارد، اما چند سند و قطعنامه مهم برای حمایت از حقوق جوانان تصویب شده است:
1. قطعنامه ۲۲۵۰ شورای امنیت سازمان ملل (۲۰۱۵)
• نخستین سند الزام آور شورای امنیت که نقش جوانان در صلح و امنیت بین المللی را به رسمیت شناخت.
• بر پنج ستون تاکید دارد: مشارکت، حفاظت، پیشگیری، مشارکت دربازسازی پس از جنگ، و همکاری.
2. برنامه جهانی اقدام برای جوانان (World Programme of Action forYouth) – ۱۹۹۵
• سندی مصوب مجمع عمومی سازمان ملل که ۱۵ حوزه اولویت دار شامل آموزش، اشتغال، سلامت، محیط زیست، مشارکت سیاسی و عدالت اجتماعی را برای سیاست گذاری جوانان مشخص می کند.
3. اعلامیه لیسبون درباره سیاست ها و برنامه های جوانان – ۱۹۹۸ ( تحت نظارت یونسکو )
• توصیه می کند دولت ها قوانین ملی برای برابری فرصت ها، کاهش تبعیض سنی، و حمایت از جوانان در اشتغال و آموزش تصویب کنند.
4. اسناد اتحادیه اروپا در حوزه جوانان (EU Youth Strategy 2019–2027)
• یک چارچوب الزام آور برای کشورهای عضو اتحادیه اروپا که شامل ایجاد«فضاهای جوانان» و گسترش برنامه هایی مانند Erasmus+ برای تبادل علمی و فرهنگی است.
۲. در جمهوری اسلامی ایران
قوانین ایران نیز به طور پراکنده به حمایت از جوانان پرداخته است. برخی مصادیق مهم:
1. قانون اهداف، وظایف و ساختار وزارت ورزش و جوانان – ۱۳۹۰
• ماموریت رسمی دولت در حوزه سیاست گذاری و حمایت از جوانان.
• شامل توسعه مشارکت اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی جوانان و حمایت ازتشکل های مردم نهاد جوانان.
2. قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت – ۱۴۰۰
• گرچه بیشتر بر موضوع ازدواج و فرزندآوری متمرکز است، اما حمایت های اقتصادی و تسهیلاتی برای جوانان پیش بینی کرده است.
3. قانون تشکیل شورای عالی جوانان – مصوب ۱۳۷۱ (و اصلاحات بعدی)
• هماهنگی سیاست های ملی جوانان بین وزارتخانه ها و نهادها.
4. برنامه ششم توسعه (۱۳۹۶–۱۴۰۰)
• بندهایی برای حمایت از اشتغال جوانان، توسعه مهارت آموزی، و تسهیل دسترسی به وام های کارآفرینی.
۳. در سایر کشورها ( نمونه های مقایسه ای )
۳.۱ مالزی – قانون توسعه جوانان (Youth Societies and YouthDevelopment Act 2007)
• ایجاد «شورای ملی جوانان» برای مشارکت مستقیم جوانان درسیاست گذاری.
• الزام دولت به تخصیص بودجه سالانه برای برنامه های جوانان.
۳.۲ آفریقای جنوبی – قانون ملی جوانان (National YouthDevelopment Agency Act 2008)
• تشکیل آژانس ملی جوانان با اختیار قانونی برای نظارت بر اجرای برنامه های اشتغال و آموزش جوانان.
۳.۳ آلمان – قانون حمایت از جوانان
• حمایت از آموزش های غیررسمی، مهارت های شغلی، و فعالیت های فرهنگی جوانان.
• تخصیص بودجه دولتی برای انجمن های جوانان و برنامه های داوطلبی بین المللی.
۳.۴ ترکیه – قانون جوانان و ورزش (Law on Youth and Sports, 1986, amended 2011)
• تاسیس «خانه های جوانان» در تمام استان ها.
• برنامه های تبادل دانشجو و کارآموزی بین المللی با حمایت کامل مالی دولت.
۴. مصادیق اجرایی موفق
• برنامه Erasmus+ اتحادیه اروپا: حمایت از تبادل دانشجویان، کارآموزان وداوطلبان بین کشورهای عضو.
• برنامه اشتغال جوانان ILO: آموزش مهارت های دیجیتال برای جوانان آفریقا و آسیا.
• طرح «کارت جوانان» در اسپانیا و پرتغال: ارائه تخفیف های ویژه درحمل ونقل، آموزش و فرهنگ برای جوانان تا ۳۰ سال.
• سیاست «مهارت برای همه» در استرالیا: آموزش رایگان مهارت های فنی وکارآفرینی برای جوانان جویای کار.
مسئولیت های جوانان در عصر جهانی شدن :
حقوق جوانان بدون مسئولیت معنایی ندارد. نسل امروز باید بداند که بهره مندی از حقوق، با انجام وظایف همراه است:
• یادگیری مادام العمر برای درک تحولات سریع فناوری و سیاست جهانی.
• پاسداری از صلح و همزیستی در شبکه های اجتماعی و فضای واقعی.
• حمایت از محیط زیست و مقابله با مصرف گرایی افراطی.
• مشارکت در مطالبه گری هوشمندانه برای اصلاح ساختارها و سیاست ها.
• نوآوری و کارآفرینی برای خلق فرصت ها، نه انتظار منفعلانه برای شغل دولتی.
ایران و مسئولیت ملی در قبال نسل جوان :
ایران با دارا بودن جمعیت قابل توجهی از جوانان، در یکی از حساس ترین مقاطع تاریخ خود قرار دارد. این جمعیت جوان، بزرگ ترین فرصت توسعه کشور و در عین حال، اگر به درستی مدیریت نشود، می تواند به چالش اجتماعی و اقتصادی بدل شود. از منظر حقوق داخلی و بین المللی، ایران موظف است:
• بهبود کیفیت آموزش و مهارت آموزی با نگاه جهانی و بومی.
• ایجاد بستر اشتغال پایدار از طریق حمایت از کارآفرینان جوان.
• افزایش نقش جوانان در تصمیم گیری های ملی، به ویژه در شوراها و مجلس.
• حمایت از نشاط اجتماعی و فرهنگی با رفع محدودیت های بی دلیل وگسترش فضاهای عمومی.
• ایجاد پیوندهای بین المللی جوانان ایرانی برای تبادل تجربه و حضور درپروژه های جهانی.
چنانچه این سیاست ها عملیاتی شود، ایران می تواند از «پنجره جمعیتی طلایی» خود به بهترین شکل استفاده کند و جوانانش را به سفیران توسعه وصلح بدل سازد.
چشم انداز آینده: معماران نظم نوین جهانی
تحولات جهانی، از تغییرات اقلیمی تا انقلاب هوش مصنوعی، نشان می دهدکه جوانان تنها مصرف کنندگان آینده نیستند، بلکه طراحان اصلی آن هستند. آینده ای پایدار زمانی شکل می گیرد که نسل جوان، مجهز به ابزارهای حقوقی، علمی و اخلاقی باشد.
با وجود چارچوب های حمایتی حقوق بین الملل، تحقق این آینده به اراده سیاسی دولت ها، سرمایه گذاری در جوانان، و مشارکت فعال خود آنان وابستهاست.
نتیجه گیری :
روز جهانی جوانان یادآور این حقیقت است که «آینده یک هدیه نیست که بهارث برسد، بلکه مسئولیتی است که باید ساخته شود.» دولت ها، سازمان های بین المللی و خود جوانان، همگی شریک این مسئولیت اند. اگر امروز سرمایه گذاری بر جوانان به تاخیر بیفتد، فردا دیگر فرصتی برای نجات جهان باقی نخواهد ماند.