حکومت نظامی قشقایی ، حکومت اداری لارستان و مضافات در پهلوی اول

*تحلیل تطبیقی حکومت لارستان و مضافات و حکومت نظامی در قلمرو ایل قشقایی در دوره پهلوی اول*

بررسی زمینه ها، اقدامات نظامی، فرماندهان و پیامدهای سیاست تمرکزگرایی دولت مرکزی با هدف مهار لارستان و قشقایی در دو قالب *حکومت لارستان و مضافات و حکومت نظامی قشقایی ( ١٣٠٧-١٣١٦ بمدت نه سال )*

منوچهر عابدی راد 

*چکیده*

*استقرار و گسترش و قوام حکومت در جنوب ایران در دوره پهلوی اول، بخشی از سیاست گسترده دولت مرکزی برای ایجاد دولت متمرکز، محدود کردن قدرت نیروهای محلی و گسترش اقتدار نهادهای رسمی حکومت بود. در میان مناطق جنوبی، لارستان و قلمرو ایل قشقایی به دلیل موقعیت جغرافیایی، اهمیت اقتصادی، ساختارهای سنتی قدرت و حضور نیروهای محلی، جایگاه ویژه ای داشتند.*

این پژوهش با رویکرد تطبیقی، زمینه های شکل گیری، شیوه اجرا و پیامدهای استقرار واحد حاکمیتی موسوم به حکومت در لارستان و با همان قرار حکومت نظامی درقلمرو ایل قشقایی را بررسی می کند. یافته های پژوهش نشان می دهد که اگرچه هدف کلی دولت در هر دو منطقه یکسان، یعنی تمرکز قدرت و کاهش نفوذ نیروهای مستقل محلی بود، اما تفاوت ساختار اجتماعی دو منطقه سبب شد سیاست حکومت اداری در لارستان بیشتر جنبه اداری امنیتی داشته باشد، در حالی که در قلمرو ایل قشقایی با عملیات نظامی گسترده تر و رویارویی مستقیم تر با ساختار ایلی همراه شد.

در این روند، چهره هایی مانند رضاشاه پهلوی، فرماندهان ارتش دولت مرکزی، صولت الدوله قشقایی و قبل از ان جنبش مشروطیت و جنبش عدالتخواهی سید عبدالحسین لاری و خوانین لارستان نقش مهمی ایفا کردند. 

بررسی این دو تجربه نشان می دهد که اعمال ساختار اداری تصمیم ساز و تصمیم گیر منطقه ای در قالب اداری و یا نظامی نه تنها ابزاری برای برقراری نظم، بلکه وسیله ای برای تغییر ساختار قدرت در جنوب ایران بود.

کلیدواژه ها:

لارستان، ایل قشقایی، حکومت نظامی، رضاشاه، تمرکزگرایی، ارتش پهلوی اول، جنوب ایران

مقدمه

جنوب ایران در آغاز قرن چهاردهم هجری شمسی یکی از مهم ترین عرصه های اجرای سیاست های دولت جدید پهلوی بود. دولت رضاشاه که پس از سال ۱۳۰۴ش قدرت را در دست گرفت، برنامه گسترده ای برای ایجاد یک دولت مدرن و متمرکز آغاز کرد. یکی از مهم ترین موانع این برنامه، وجود ساختارهای سنتی قدرت در مناطق مختلف کشور، به ویژه در میان ایلات و خاندان های محلی بود.

در این میان، فارس و مناطق پیرامونی آن اهمیت ویژه ای داشتند. استان فارس نه تنها از نظر تاریخی یکی از مراکز مهم سیاسی ایران بود، بلکه به دلیل ارتباط با خلیج فارس، مسیرهای تجاری، بنادر جنوبی در محدوده لارستان و حضور ایل قدرتمند قشقایی، جایگاهی راهبردی داشت.

*لارستان وسیع ان دوره به عنوان منطقه ای تاریخی در جنوب فارس، دارای شبکه های اجتماعی و سیاسی محلی، خاندان های بانفوذ و موقعیت ارتباطی مهم بود. از سوی دیگر، ایل قشقایی با سازمان ایلی منسجم، نیروی انسانی گسترده و سابقه طولانی نفوذ سیاسی، یکی از مهم ترین قدرت های غیرحکومتی جنوب ایران محسوب می شد.*

دولت پهلوی برای کاهش نفوذ این مراکز قدرت، از ابزارهایی مانند ایجاد ارتش نوین، اعزام نیروهای نظامی، خلع سلاح، محدود کردن خوانین و در مواردی برقراری حکومت نظامی استفاده کرد.

پرسش اصلی این پژوهش آن است که:

*حکومت اداری در لارستان و حکومت نظامی قلمرو ایل قشقایی با چه اهدافی شکل گرفت، چگونه اجرا شد و چه پیامدهایی برای ساختار سیاسی و اجتماعی این مناطق داشت؟*

فرضیه پژوهش این است که حکومت صاحب اختیار مرتبط با مرکز در این دو منطقه بخشی از سیاست کلان دولت پهلوی برای تمرکز قدرت بود، اما به دلیل تفاوت در ساختار اجتماعی لارستان و سازمان ایلی قشقایی، شکل اجرا و پیامدهای آن متفاوت بود.

*فصل اول*

*زمینه های شکل گیری حکومت اداری در لارستان و حکومت نظامی درقلمرو ایل قشقایی*

۱-۱. جنوب ایران و مسئله اقتدار دولت مرکزی

در پایان دوره قاجار، دولت مرکزی ایران کنترل کامل بسیاری از مناطق کشور را در اختیار نداشت. ضعف سازمان اداری، محدودیت توان نظامی و وابستگی امنیت مناطق مختلف به نیروهای محلی، موجب شده بود بسیاری از نواحی جنوبی دارای نوعی استقلال عملی باشند.

جنوب فارس یکی از مهم ترین نمونه های این وضعیت بود. در این منطقه، علاوه بر حاکمان رسمی، خاندان های محلی، عناصر سیاسی ومالکان بزرگ و سران ایلات در تعیین مناسبات سیاسی نقش مهمی داشتند.

ظهور دولت پهلوی با تغییر اساسی در این وضعیت همراه شد. رضاشاه بر این باور بود که ایجاد حکومت مقتدر بدون حذف قدرت های موازی امکان پذیر نیست. به همین دلیل، ارتش نوین ایران به مهم ترین ابزار دولت برای اعمال اقتدار در مناطق مختلف تبدیل شد.

۱-۲. *اهمیت راهبردی لارستان*

لارستان از دیرباز یکی از مناطق مهم جنوب ایران بود. موقعیت جغرافیایی این منطقه، در اختیار داشتن بنادر جنوبی و قرار گرفتن در مسیرهای تجاری، اهمیت اقتصادی و امنیتی آن را افزایش داده بود.

در دوره پهلوی اول، دولت مرکزی تلاش کرد حضور خود را در لارستان افزایش دهد. کنترل راه ها، تامین امنیت رفت وآمد، محدود کردن نفوذ نیروهای محلی و ایجاد ساختار اداری وابسته به دولت، از اهداف اصلی این سیاست بود.

در مقایسه با قشقایی، مسئله لارستان بیشتر مربوط به تثبیت حاکمیت اداری دولت بود؛ زیرا منطقه فاقد یک سازمان ایلی گسترده مانند قشقایی بود.

۱-۳. *اهمیت ایل قشقایی برای دولت پهلوی*

ایل قشقایی یکی از بزرگ ترین و سازمان یافته ترین ایلات ایران بود. این ایل در فارس نفوذ گسترده ای داشت و سران آن، به ویژه خانواده صولت الدوله قشقایی، از قدرت سیاسی و اجتماعی قابل توجهی برخوردار بودند.

صولت الدوله قشقایی از مهم ترین چهره های سیاسی جنوب ایران در دوره انتقال از قاجار به پهلوی بود. دولت رضاشاه وجود چنین قدرت مستقلی را با سیاست تمرکزگرایی خود ناسازگار می دید.

از سال های نخست حکومت پهلوی، سیاست هایی مانند:

• خلع سلاح ایلات،

• محدود کردن اختیارات خوانین،

• کنترل مسیرهای کوچ،

• و گسترش حضور ارتش،

در دستور کار قرار گرفت.

در سال ۱۳۰۵ش، فشار دولت بر سران قشقایی افزایش یافت و در سال ۱۳۰۸ش نیز شورش قشقایی ها در واکنش به سیاست های دولت رخ داد که پس از درگیری و مذاکره، موقتا فروکش کرد.

۱-۴. *تفاوت بنیادین لارستان و قشقایی*

مقایسه دو منطقه نشان می دهد که دولت با دو نوع مسئله متفاوت مواجه بود:

منطقه نوع قدرت محلی نگرانی اصلی دولت

لارستان خاندان ها و نیروهای محلی تثبیت اداره دولتی و امنیت راه ها

قشقایی سازمان ایلی منسجم مهار قدرت نظامی و سیاسی ایل

در نهایت، حکومت نظامی در جنوب ایران بخشی از فرایند تاریخی گذار از نظم محلی و ایلی به دولت متمرکزمدرن بود؛ فرایندی که اگرچه اقتدار دولت مرکزی را افزایش داد، اما هزینه های اجتماعی و سیاسی قابل توجهینیز به همراه داشت.

منابع و مراجع پیشنهادی

1. آبراهامیان، یرواند. ایران بین دو انقلاب. ترجمه احمد گل محمدی و محمدابراهیم فتاحی. تهران: نشرنی.

2. کاتوزیان، محمدعلی همایون. دولت و جامعه در ایران: فروپاشی قاجار و استقرار پهلوی.

3. کرونین، استفانی. ارتش و دولت در ایران دوره رضاشاه.

4. اقتداری، احمد. لارستان کهن.

5. لمبتون، آن کاترین. مالک و زارع در ایران.

6. فوران، جان. مقاومت شکننده: تاریخ تحولات اجتماعی ایران.

7. اسناد وزارت جنگ و وزارت کشور دوره پهلوی اول.

8. روزنامه های دوره رضاشاه:

• اطلاعات

• ایران

9. اسناد و گزارش های مربوط به ایل قشقایی و تحولات فارس در دوره پهلوی اول.

یادداشت نهایی پژوهشی:

این نسخه اکنون یک مقاله فشرده و منسجم است. برای تبدیل آن به نسخه چاپی، مرحله بعدی باید شامل سهکار باشد:

1. افزودن ارجاعات صفحه دار به هر ادعا؛

2. تکمیل جدول «تاریخ رویدادها و فرماندهان»؛

3. تنظیم منابع به شیوه استاندارد دانشگاهی (APA یا شیکاگو).