زون گردشگری روستایی؛ آلترناتیوی برای الگوی «روستاهای هدف گردشگری»

دکتر عبدالحمید دلشاد، استادیار دانشگاه و مولف کتاب راهبردهای ایجاد منطقه نمونه گردشگری روستایی مهرگان (بهده؛ روستای پشتیبان)
چکیده
طی دو دهه گذشته، سیاست «روستاهای هدف گردشگری» یکی از مهم ترین رویکردهای توسعه گردشگری روستایی در ایران بوده است. این سیاست اگرچه در معرفی برخی روستاهای دارای قابلیت گردشگری موفق بوده، اما تمرکز منابع، خدمات و سرمایه گذاری بر یک روستا، در بسیاری از مناطق به شکل گیری نابرابری فضایی، رقابت محلی، افزایش فشار بر محیط و محروم ماندن روستاهای پیرامونی انجامیده است.
در این یادداشت، مفهوم «زون گردشگری روستایی» به عنوان یک چارچوب جایگزین برای برنامه ریزی گردشگری معرفی می شود. در این رویکرد، واحد برنامه ریزی از «یک روستا» به «شبکه ای از روستاهای مکمل» تغییر می یابد؛ به گونه ای که هر روستا متناسب با ظرفیت های طبیعی، تاریخی، فرهنگی یا اقتصادی خود، بخشی از زنجیره ارزش گردشگری را بر عهده گیرد. تجربه پیشنهادی «منطقه نمونه گردشگری روستایی مهرگان» با محوریت بهده و روستاهای پیرامون، نمونه ای از این الگوی شبکه ای است.
کلیدواژه ها: زون گردشگری روستایی، توسعه منطقه ای، روستاهای هدف گردشگری، گردشگری شبکه ای، برنامه ریزی فضایی، منطقه نمونه گردشگری.
از روستای منفرد تا شبکه روستاها
الگوی رایج «روستاهای هدف گردشگری» بر انتخاب یک سکونتگاه با مزیت های گردشگری استوار است. در این الگو، اغلب زیرساخت ها، اعتبارات و تبلیغات در همان روستا متمرکز می شود. هرچند این سیاست در برخی مناطق نتایج مثبتی داشته است، اما تجربه های اجرایی نشان می دهد که تمرکز امکانات در یک نقطه، لزوما به توسعه متوازن منطقه منجر نمی شود.
در بسیاری از موارد، روستاهای همجوار که از ظرفیت های مکمل برخوردارند، از چرخه توسعه خارج می شوند و پیوندهای فضایی میان سکونتگاه ها نادیده گرفته می شود. نتیجه چنین وضعیتی، شکل گیری جزایر گردشگری، افزایش شکاف توسعه ای و کاهش هم افزایی منطقه ای است.
مفهوم زون گردشگری روستایی
«زون گردشگری روستایی» بر این فرض استوار است که مقصد گردشگری، الزاما یک روستا نیست؛ بلکه می تواند مجموعه ای از روستاهای دارای پیوندهای جغرافیایی، فرهنگی، تاریخی و اقتصادی باشد که در قالب یک نظام هماهنگ فعالیت می کنند.
در این چارچوب، هر روستا نقش مشخصی در زنجیره ارزش گردشگری ایفا می کند. یک روستا می تواند مرکز اقامت، دیگری کانون میراث تاریخی، روستایی دیگر مقصد طبیعت گردی، و روستایی دیگر محل تولید صنایع دستی یا محصولات بومی باشد. بنابراین، گردشگر به جای بازدید از یک نقطه، تجربه ای چندمقصدی و پیوسته را در یک پهنه جغرافیایی تجربه می کند.
ویژگی های الگوی زون گردشگری روستایی:
الگوی پیشنهادی دارای چند ویژگی اساسی است:
تغییر مقیاس برنامه ریزی از «روستا» به «پهنه روستایی».
توزیع متوازن سرمایه گذاری میان روستاهای عضو زون. 

ایجاد شبکه همکاری میان دهیاری ها، تعاونی ها و جوامع محلی.
تنوع بخشی به محصولات گردشگری بر پایه مزیت نسبی هر روستا. 

افزایش مدت اقامت گردشگران از طریق طراحی مسیرهای گردشگری.
توزیع منافع اقتصادی میان جامعه محلی و کاهش تمرکز درآمد.* تقویت تاب آوری اقتصادی و اجتماعی منطقه.
در این مدل، رقابت میان روستاها جای خود را به همکاری و مکمل بودن می دهد و توسعه گردشگری از یک فعالیت نقطه ای به یک فرایند منطقه ای تبدیل می شود.
منطقه نمونه گردشگری روستایی مهرگان؛ یک الگوی پیشنهادی
مدل پیشنهادی «منطقه نمونه گردشگری روستایی مهرگان» بر همین منطق استوار است. در این طرح، روستای بهده به عنوان «روستای پشتیبان» در کنار سایر سکونتگاه های پیرامونی، هسته یک زون گردشگری را تشکیل می دهد. هدف، تمرکز صرف بر یک روستا نیست؛ بلکه ایجاد شبکه ای از مقاصد مکمل است که هر یک بخشی از هویت، فرهنگ، طبیعت، صنایع دستی، کشاورزی و خدمات گردشگری منطقه را نمایندگی می کنند.
در چنین الگویی، مسیرهای گردشگری، مراکز اقامتی، بازارچه های محلی، رویدادهای فرهنگی، میراث تاریخی و ظرفیت های طبیعی، نه به صورت منفرد، بلکه در قالب یک نظام منطقه ای طراحی و مدیریت می شوند. این رویکرد می تواند ضمن افزایش جذابیت مقصد، موجب توزیع عادلانه تر منافع اقتصادی و تقویت مشارکت میان روستاهای عضو زون شود.
پیامدهای سیاستی
پذیرش مفهوم «زون گردشگری روستایی»مستلزم بازنگری در سیاست های توسعه گردشگری کشور است. در این رویکرد، معیار انتخاب تنها یک روستای هدف نیست، بلکه ظرفیت شکل دهی به یک شبکه فضایی و عملکردی از روستاها اهمیت می یابد. این تغییر نگرش می تواند زمینه تدوین اسناد توسعه منطقه ای، طراحی کریدورهای گردشگری، مدیریت یکپارچه مقاصد و افزایش مشارکت جوامع محلی را فراهم سازد.
همچنین، این چارچوب امکان هم افزایی میان میراث فرهنگی، منابع طبیعی، کشاورزی، صنایع دستی و اقتصاد محلی را افزایش داده و از تمرکز بیش ازحد گردشگران و سرمایه گذاری در یک نقطه جلوگیری می کند.
جمع بندی
تحولات جدید در برنامه ریزی گردشگری نشان می دهد که توسعه پایدار، بیش از آنکه به انتخاب یک روستای شاخص وابسته باشد، به کیفیت پیوندها و همکاری میان سکونتگاه های یک منطقه بستگی دارد. از این منظر، «زون گردشگری روستایی» می تواند به عنوان آلترناتیوی برای الگوی متعارف «روستاهای هدف گردشگری» مطرح شود؛ الگویی که به جای توسعه نقطه ای، بر توسعه شبکه ای، توزیع متوازن منافع، مشارکت جوامع محلی و بهره گیری از مزیت های مکمل روستاها تاکید دارد.
تجربه پیشنهادی «منطقه نمونه گردشگری روستایی مهرگان» نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است و می تواند مبنایی برای بازاندیشی در سیاست های گردشگری روستایی و تدوین الگوهای نوین برنامه ریزی فضایی در ایران باشد

دلشاد، عبدالحمید، دلشاد، دانا (1403). راهبردهای ایجاد منطقه نمونه گردشگری روستایی مهرگان (روستای بهده، پشتیبان منطقه)، نشر زرنوشت، تهران، ایران. 

(این کتاب با داوری، حمایت و لوگو وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به چاپ رسیده است)

دلشاد، عبدالحمید (1404). نظریه دیلآو: چارچوب نظری میان برد درباره رابطه حافظه مکان و بازسازی هویت اجتماعی، نشر جهاد دانشگاهی، تهران، ایران.