خانواده و ستون جامعه مدنی

« وقتی ستون های خانه پیر می شوند؛ خانواده، کرامت انسانی و مسئولیت دولت ها در پاسداشت نسل سازنده »

( به مناسبت روز خانواده و تکریم بازنشستگان )

نویسنده : سید کیهان اسدی

پژوهشگر حقوق بین الملل و مدرس دانشگاه

S.kayhanasadi@gmail.co

مقدمه؛ خانواده، جایی که آینده یک ملت متولد می شود

در میان همه نهادهایی که بشر در طول تاریخ ایجاد کرده است، هیچ نهادی به اندازه خانواده در شکل گیری شخصیت انسان، انتقال ارزش ها، حفظ فرهنگ و تداوم حیات اجتماعی نقش نداشته است. خانواده نخستین مدرسه انسان، نخستین محل آموزش اخلاق، نخستین تجربه عشق و مسئولیت و نخستین محیط یادگیری همزیستی است.

در کنار خانواده، نسل هایی قرار دارند که عمر، دانش، تجربه و توان خویش را صرف ساختن جامعه کرده اند؛ نسلی که امروز با عنوان بازنشستگان و سالمندان شناخته می شود. آنان معلمان دیروز، پزشکان دیروز، کارگران دیروز، کشاورزان دیروز، استادان دیروز ، قضات و وکلا و مدیران دیروز هستند؛ انسان هایی که بخش مهمی از توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشورها بر دوش آنان شکل گرفته است.

روز خانواده و تکریم بازنشستگان تنها یک مناسبت تقویمی نیست؛ بلکه فرصتی برای بازاندیشی درباره جایگاه انسان در چرخه زندگی ومسئولیت دولت ها و جامعه در قبال دو رکن اساسی تمدن بشری یعنی خانواده و نسل پیشکسوت است.

خانواده؛ بنیاد تمدن انسانی

پیش از شکل گیری دولت ها، سازمان های بین المللی و ساختارهای سیاسی، خانواده وجود داشته است. به همین دلیل بسیاری ازاندیشمندان علوم اجتماعی خانواده را قدیمی ترین و پایدارترین نهاد بشری می دانند.

خانواده تنها محل سکونت افراد نیست؛ بلکه نهادی برای:

• تربیت شهروندان مسئول؛

• انتقال فرهنگ و هویت ملی؛

• آموزش اخلاق؛

• تامین امنیت عاطفی؛

• حمایت اقتصادی و اجتماعی؛

• و حفظ انسجام جامعه است.

هیچ نظام آموزشی، هیچ رسانه و هیچ ساختار سیاسی نمی تواند نقش خانواده را به طور کامل جایگزین کند. اگر خانواده تضعیف شود،جامعه نیز به تدریج با بحران های گسترده اجتماعی، فرهنگی و اخلاقی مواجه خواهد شد.

خانواده در حقوق بین الملل؛ از حمایت اخلاقی تا تعهد حقوقی

جامعه جهانی پس از جنگ جهانی دوم دریافت که صلح و توسعه بدون توجه به خانواده امکان پذیر نیست.

به همین دلیل خانواده در مهم ترین اسناد حقوق بشری مورد حمایت قرار گرفت.

ماده ۱۶ اعلامیه جهانی حقوق بشر تصریح می کند:

« خانواده رکن طبیعی و اساسی جامعه است و حق برخورداری از حمایت جامعه و دولت را دارد. »

این عبارت کوتاه یکی از مهم ترین مبانی حقوقی حمایت از خانواده در جهان محسوب می شود.

همچنین در میثاق حقوق مدنی و سیاسی و میثاق حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی نیز بر ضرورت حمایت از خانواده تاکید شدهاست.

این اسناد نشان می دهند که حمایت از خانواده صرفا یک توصیه اخلاقی نیست، بلکه یک تعهد حقوقی برای دولت ها محسوب می شود. ومی توان گفت که از ضمانت اجرای خوبی هم برخوردار می باشد .

خانواده و توسعه پایدار؛ پیوندی که کمتر دیده می شود

بسیاری تصور می کنند توسعه تنها به رشد اقتصادی مربوط است، در حالی که توسعه پایدار بدون خانواده سالم تحقق نمی یابد.

جامعه ای که با:

• افزایش فروپاشی خانواده؛

• کاهش اعتماد اجتماعی؛

• بحران تربیتی؛

• خشونت خانگی؛

• و گسست نسل ها مواجه باشد، حتی در صورت برخورداری از ثروت اقتصادی نیز نمی تواند به توسعه واقعی دست یابد.

به همین دلیل سازمان ملل متحد در اهداف توسعه پایدار، بر نقش خانواده در تحقق رفاه، آموزش، سلامت و عدالت اجتماعی تاکید کردهاست.

بازنشستگان؛ سرمایه های فراموش شده یا گنجینه های ملی؟

یکی از چالش های جوامع معاصر آن است که گاهی ارزش افراد را صرفا با میزان اشتغال یا بهره وری اقتصادی آنان می سنجند.

این نگاه سبب می شود برخی تصور کنند بازنشستگی به معنای پایان نقش اجتماعی انسان است.

در حالی که واقعیت دقیقا برعکس است.

بازنشستگان حاصل دهه ها تجربه، دانش و مهارت هستند. آنان حافظه زنده ملت ها محسوب می شوند.

جامعه ای که از تجربه سالمندان استفاده نکند، ناچار است بسیاری از اشتباهات گذشته را دوباره تکرار کند.

در فرهنگ ایرانی و اسلامی نیز احترام به سالمندان همواره نشانه بلوغ فرهنگی جامعه بوده است.

سالمندی؛ یکی از بزرگ ترین تحولات قرن بیست و یکم

یکی از مهم ترین پدیده های جمعیتی جهان، افزایش جمعیت سالمندان است.

پیشرفت پزشکی، بهبود بهداشت و افزایش امید به زندگی موجب شده است که بسیاری از کشورها با پدیده «سالخوردگی جمعیت» مواجه شوند.

این تحول اگرچه نشانه موفقیت بشریت در افزایش طول عمر است، اما مسئولیت های جدیدی نیز برای دولت ها ایجاد می کند.

امروزه بسیاری از کشورها در حال بازنگری سیاست های خود در حوزه:

• بازنشستگی؛

• سلامت سالمندان؛

• مراقبت های بلندمدت؛

• تامین اجتماعی؛

• و مشارکت اجتماعی سالمندان هستند.

کرامت سالمندان در حقوق بشر

یکی از اصول بنیادین حقوق بشر، اصل کرامت انسانی است.

کرامت انسان وابسته به سن، جنسیت، ثروت یا موقعیت اجتماعی نیست.

بنابراین سالمندان نیز همانند سایر افراد از حقوق بنیادین برخوردارند.

این حقوق شامل:

• حق برخورداری از زندگی شرافتمندانه؛

• حق سلامت؛

• حق تامین اجتماعی؛

• حق دسترسی به خدمات درمانی؛

• حق مشارکت در زندگی عمومی؛

• حق امنیت اقتصادی؛

• حق مصونیت از تبعیض؛

• و حق احترام اجتماعی است.

امروزه بسیاری از حقوقدانان معتقدند که حمایت از سالمندان باید به یکی از اولویت های اصلی نظام حقوق بشر جهانی تبدیل شود.

نقش سازمان ملل متحد در حمایت از سالمندان

سازمان ملل متحد طی دهه های اخیر توجه ویژه ای به حقوق سالمندان داشته است.

اصول سازمان ملل متحد برای سالمندان بر پنج محور استوار است:

۱. استقلال

سالمندان باید تا حد امکان زندگی مستقل داشته باشند.

۲. مشارکت

سالمندان باید در تصمیمات اجتماعی مشارکت کنند.

۳. مراقبت

دسترسی به خدمات درمانی و مراقبتی باید تضمین شود.

۴. خودشکوفایی

فرصت رشد فرهنگی و اجتماعی برای سالمندان باید فراهم باشد.

۵. کرامت

همه سالمندان باید با احترام و منزلت انسانی زندگی کنند.

این اصول امروز به عنوان مبانی سیاست گذاری بسیاری از کشورها مورد استفاده قرار می گیرد .

خانواده در اندیشه اسلامی و جایگاه آن در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران

در اندیشه اسلامی، خانواده صرفا یک نهاد اجتماعی یا قرارداد حقوقی میان زن و مرد نیست، بلکه بنیادی مقدس و الهی برای رشدمعنوی، اخلاقی و اجتماعی انسان محسوب می شود. اسلام خانواده را سنگ بنای جامعه سالم می داند و بر این باور است که سعادت یا شقاوت جامعه تا حد زیادی به استحکام یا ضعف این نهاد وابسته است.

قرآن کریم در آیات متعدد به اهمیت خانواده پرداخته است. یکی از مهم ترین آیات در این زمینه، آیه ۲۱ سوره روم است:

« و من آیاته ان خلق لکم من انفسکم ازواجا لتسکنوا الیها و جعل بینکم موده و رحمه »

بر اساس این آیه، هدف از تشکیل خانواده تنها تامین نیازهای مادی نیست، بلکه دستیابی به «سکونت»، «مودت» و «رحمت» است. ازمنظر قرآن کریم ، خانواده محل آرامش روحی انسان و بستر شکل گیری روابط مبتنی بر محبت و مهربانی است.

اسلام همچنین بر احترام متقابل میان اعضای خانواده تاکید ویژه دارد. حقوق و تکالیف متقابل زن و شوهر، مسئولیت والدین در تربیت فرزندان و وظیفه فرزندان در تکریم پدر و مادر از جمله مهم ترین اصول خانواده در آموزه های اسلامی است.

یکی از برجسته ترین آموزه های اسلام، احترام به سالمندان و والدین است. قرآن کریم در سوره اسراء می فرماید:

« فلا تقل لهما اف و لا تنهرهما و قل لهما قولا کریما »

این آیه نشان می دهد که حتی کوچک ترین بی احترامی به والدین و سالمندان مورد نکوهش قرار گرفته است. در فرهنگ اسلامی، تکریم سالمندان نه صرفا یک فضیلت اخلاقی، بلکه یک وظیفه دینی و اجتماعی محسوب می شود.

پیامبر اکرم (ص) نیز خانواده را محبوب ترین بنیان نزد خداوند معرفی کرده و فرموده اند:

«ما بنی فی الاسلام بناء احب الی الله من التزویج»

یعنی هیچ بنایی در اسلام محبوب تر از تشکیل خانواده نیست.

از این رو، اسلام خانواده را مدرسه انسان سازی، محل انتقال ارزش ها و مهم ترین عامل حفظ انسجام اجتماعی می داند.

جایگاه خانواده در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران

نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران نیز با الهام از آموزه های اسلامی، حمایت از خانواده را یکی از وظایف اساسی دولت دانسته است.

در مقدمه قانون اساسی، خانواده به عنوان واحد بنیادین جامعه اسلامی معرفی شده و بر ضرورت تحکیم آن تاکید شده است.

مهم ترین اصل در این زمینه، اصل دهم قانون اساسی است که مقرر می دارد:

«از آنجا که خانواده واحد بنیادی جامعه اسلامی است، همه قوانین و مقررات و برنامه ریزی های مربوط باید در جهت آسان کردن تشکیل خانواده، پاسداری از قداست آن و استواری روابط خانوادگی بر پایه حقوق و اخلاق اسلامی باشد.»

این اصل یکی از مهم ترین مبانی حقوق خانواده در ایران محسوب می شود و دولت را موظف می کند که در سیاست گذاری های اقتصادی،اجتماعی و فرهنگی، تحکیم خانواده را در اولویت قرار دهد.

همچنین اصل بیست و یکم قانون اساسی دولت را موظف کرده است حقوق زنان را در تمام جهات با رعایت موازین اسلامی تضمین کند وزمینه های لازم برای رشد شخصیت و استیفای حقوق آنان را فراهم آورد.

حمایت از بازنشستگان و سالمندان در حقوق ایران

مضافا در نظام حقوقی ایران، حمایت از سالمندان و بازنشستگان از طریق نهادهای مختلف قانونی پیش بینی شده است.

اصل بیست و نهم قانون اساسی مقرر می دارد:

«برخورداری از تامین اجتماعی از نظر بازنشستگی، بیکاری، پیری، ازکارافتادگی، بی سرپرستی و… حقی همگانی است.»

بر اساس این اصل، دولت موظف است از محل درآمدهای عمومی و مشارکت مردم، خدمات و حمایت های مالی لازم را برای شهروندان فراهم کند.

در همین راستا، سازمان تامین اجتماعی، صندوق بازنشستگی کشوری، صندوق بازنشستگی نیروهای مسلح و سایر صندوق های تخصصی ماموریت حمایت از بازنشستگان را بر عهده دارند.

با این حال، تحولات اقتصادی، افزایش نرخ تورم، رشد هزینه های درمانی و افزایش جمعیت سالمندان، ضرورت بازنگری مستمر درسیاست های حمایتی را دوچندان کرده است.

ضرورت تقویت سیاست های خانواده محور و سالمندمحور

امروزه بسیاری از کشورها با چالش هایی نظیر کاهش نرخ ازدواج، کاهش فرزندآوری، افزایش سالمندی جمعیت و تغییر ساختار خانواده مواجه اند. ایران نیز از این تحولات مصون نیست.

در چنین شرایطی، سیاست گذاری عمومی باید به سمت حمایت موثر از خانواده، تسهیل ازدواج جوانان، تقویت نظام تامین اجتماعی،بهبود خدمات درمانی سالمندان و استفاده از ظرفیت علمی و تجربی بازنشستگان حرکت کند.

مسئولیت دولت ها؛ از شعار تا عمل

دولت ها در قبال خانواده و بازنشستگان وظایفی روشن دارند.

این وظایف تنها به پرداخت مستمری یا ارائه خدمات محدود نمی شود.

دولت ها باید:

• از تشکیل خانواده حمایت کنند؛

• اشتغال پایدار ایجاد کنند؛

• مسکن مناسب فراهم سازند؛

• خدمات درمانی باکیفیت ارائه دهند؛

• از سالمندان حمایت کنند؛

• و زمینه مشارکت اجتماعی آنان را فراهم آورند.

حکمرانی موفق زمانی تحقق می یابد که سیاست های عمومی بر پایه عدالت بین نسلی طراحی شوند.

ضرورت گفت وگوی میان نسل ها

یکی از مشکلات جوامع مدرن، فاصله میان نسل هاست.

در بسیاری از موارد، نسل جوان و نسل سالمند زبان مشترک خود را از دست داده اند.

در حالی که توسعه پایدار زمانی محقق می شود که تجربه نسل های پیشین با انرژی و خلاقیت نسل جوان پیوند بخورد.

خانواده مهم ترین بستر این گفت وگو است.

در خانواده ای که احترام به سالمندان حفظ شود، انتقال تجربه و ارزش ها نیز استمرار خواهد یافت.

نتیجه گیری :

روز خانواده و تکریم بازنشستگان یادآور یک حقیقت بنیادین است: هیچ جامعه ای بدون خانواده پایدار و هیچ کشوری بدون احترام به نسل های سازنده خود نمی تواند آینده ای روشن داشته باشد.

خانواده نخستین سنگ بنای تمدن انسانی است و بازنشستگان حافظان حافظه تاریخی، فرهنگی و اجتماعی ملت ها هستند. آنان کسانی اند که دیروز کشور را ساخته اند و امروز نیز می توانند راهنمای نسل های آینده باشند.

تکریم بازنشستگان تنها در تقدیرهای نمادین خلاصه نمی شود؛ بلکه در تامین امنیت اقتصادی، سلامت، رفاه، مشارکت اجتماعی و حفظ کرامت انسانی آنان معنا می یابد. همچنین حمایت از خانواده تنها با شعار محقق نمی شود، بلکه نیازمند سیاست گذاری هوشمندانه،عدالت اجتماعی و سرمایه گذاری مستمر در حوزه آموزش، اشتغال، سلامت و رفاه است.

در نهایت، هر جامعه ای که خانواده را تقویت کند، آینده خود را می سازد و هر جامعه ای که به بازنشستگان احترام بگذارد، به گذشته،هویت و سرمایه انسانی خویش احترام گذاشته است. آینده ای انسانی، عادلانه و پایدار از همین نقطه آغاز می شود؛ از خانه ای که در آن محبت زنده است و از نسلی که تجربه اش ارج نهاده می شود.