اردبیل در صوره الارض ابن حوقل

ابن حوقل جغرافی دان عراقی به احتمال زیاد در اوایل قرن چهارم هجری (حدود ۳۲۰ قمری) به دنیا آمده است.
اثر مهم بازمانده از او کتابی است به نام《صوره الارض》در جغرافیای تاریخی و شناخت سرزمین های اسلامی که قراین مندرج در آن نشان می دهد ابن حوقل بیش تر سرزمین هایی را که در این کتاب وصف کرده، خود از نزدیک دیده و به آن ها سفر کرده است.

در ادامه بخشی از فصل ششم سفرنامه ی ابن حوقل با عنوان فرعی《ایران در صوره الارض》که ترجمه و تصحیح بخش مربوط به ایران این کتاب توسط دکتر جعفر شعار است، عینا نقل می شود که به جغرافیای شهر اردبیل در قرن چهارم پرداخته است.
او سرزمین های غرب دریای خزر را شامل سه ناحیه ی ارمینیه، الران (اران) و آذربایجان دانسته می نویسد:

《کامل ترین این نواحی سه گانه آذربایجان و بزرگترین و مهم ترین شهر آن اردبیل است. اما این شهر امروزه بی رونق و فرسوده است. در آن جا لشکرگاه و دارالاماره و دیوان هاست و دو سوم در دو سوم فرسخ، وسعت توابع آن می باشد. بناهای آن اغلب از گل و آجر است و حصاری استوار نیز داشته است که به دست مرزبان بن محمد بن مسافر سلار ( = سالار) ویران شد.
داستان این بود که مردم اردبیل به سال ۳۳۱ ه. ق، دیسم بن شاذلویه را به شهر راه ندادند و مرزبان به هدم (ویرانی) حصار فرمان داد و آن شهر را به دست بازرگانان و ارباب آن جا ویران ساخت، و در مطالبه ی اموال سخت گرفت و مردم آن جا به کوه ها و بیابان ها رفتند، و سبب آن بود که در راه عیاری و تمرد چنان افتاده بودند که از سلطان پروا نداشتند و به شیطان تمسک جسته بودند و اموال مسافران را پیوسته می غارتیدند و آنان را می کشتند.
در باب مردم اردبیل داستان ها شنیده ام از جمله این که گفتند: کسی از قصاب آن جا گوشت می خرید، از وی خواست که گوشت را از آن جای گوسفند ببرد که دل خواه اوست. قصاب مقداری از ردای خریدار را برید و با گوشت در کفه ی ترازو گذاشت؛ و قصابی دیگر از آستین خریدار بریده بود و دیگری از دستمال مشتری...
و همه به سبب طغیان و گردن کشی و جری شدن به خداوند بود و از این رو خدا ایشان را گرفتار کرد و این شهر امروزه فرسوده است و آبادی و رونق تجارت سابق را ندارد.
اردبیل شهری است فراخ نعمت و با نرخ ارزان. روستاها و ولایت ها و نیز کوهی به نام سبلان دارد که بالا رفتن و پایین آمدن آن سه فرسخ است، کوهی است بزرگ و بلند و مشرف بر شهر و در زمستان و تابستان پیوسته از برف پوشیده است. چشمه های جاری و چاه هایی با آب شیرین دارد و بیش تر اوقات نان را به عدد می فروشند، پنجاه قرص نان به بهای یک درهم است و گوشت را با "من" خودشان هر یک من و نیم به یک درهم می فروشند؛ و عسل و روغن گردو و مویز و همه ی خوردنی ها به حد رایگان ارزان است》...

-از کتاب: سفرنامه ی ابن حوقل (ایران در صوره الارض) /ترجمه و توضیح: دکتر جعفر شعار/ انتشارات امیر کبیر، چاپ دوم، ۱۳۶۶/ منقول از صفحات ۸۳ و ۸۴

***

ابن حوقل ذکر جغرافیای تاریخی اردبیل را همین جا به پایان می برد و به وصف دیگر شهرهای مهم ناحیه ی آذربایجان که به ترتیب شامل: مراغه، ارومیه و خوی هستند می پردازد. گویا تبریز در آن زمان از شهرهای قابل توجه آذربایجان به شمار نمی رفته و ابن حوقل بعدها در میان شهرهای کوچک آذربایجان یادی هم از تبریز می کند.
اطلاعات جالب توجهی مانند رونق اردبیل به عنوان بزرگ ترین شهر آذربایجان، رفتارهای ناپسندی که در آن برهه (حدود هزار سال پیش) از مردم اردبیل سر می زده، گوشمالی دادن اردبیلیان توسط مرزبان بن محمد سلار و اشاره به آب و هوا و وضعیت جغرافیایی اردبیل از نکات برجسته ی این بخش است.

کتاب ابن حوقل از چند جهت اهمیت دارد.
ابتدا از آن جهت که اوضاع تاریخی و وضع حکومتی سرزمین های مختلف قلمرو اسلام را در قرن چهارم و آستانه ی قرن پنجم به شکل ویژه ای بازتاب داده در بسیاری از موارد داده هایی ارائه می دهد که در کم تر منبع تاریخی به آن ها اشاره رفته. به واسطه ی همین اطلاعات بکر و منحصربه فرد است که بسیاری از نقاط تاریک درمورد تاریخ این سرزمین ها روشن می شود. برای مثال همین گزاره هایی که راجع به مرزبان بن محمد؛ دومین فرمانروا از سلسله ی سلاریان (حکومت از سال ۳۳۰ تا ۳۴۶ قمری در ناحیه ی آذربایجان) ارائه می دهد در کم تر منبع تاریخی قابل مشاهده است.

دوم آن که صوره الارض ابن حوقل اگر نه اولین، یکی از نخستین تلاش های جدی و معدود منابع معتبری است که نقشه های نسبتا دقیقی از جهان آن روزگار ارائه می دهد. خصوصا با توجه به این که ابن حوقل علاوه بر سفر به مناطق شمالی قلمرو اسلامی (آذربایجان و ارمنستان) به شمال آفریقا و جنوب اروپا (اسپانیا و حوالی ایتالیا) نیز سفر کرده و نقشه نگاری های او برای سالیان طولانی از معتبرترین منابع برای شناخت صورتی از جهان شناخته شده ی آن روزگار بود.

سومین امتیاز صوره الارض زبان عربی سخته و سنجیده ی ابن حوقل است که از گنجینه های ارزشمند نثر تاریخی و جغرافیایی زبان عربی به شمار می رود.


علی احمدی راد