مقاله ای به مناسبت روز جهانی خانواده

« خانواده؛ آخرین سنگر آرامش جهان »

( نگاهی حقوقی و بین المللی به « روز جهانی خانواده » در عصر بحران های انسانی )

( به مناسبت ۱۵ می؛ روز جهانی خانواده / ۲۵ اردیبهشت ماه )

نویسنده : سید کیهان اسدی

پژوهشگر حقوق بین الملل و مدرس دانشگاه

S.kayhanasadi@gmail.com

مقدمه :

در جهانی که هر روز بیش از گذشته با جنگ، خشونت، فروپاشی اخلاقی، بحران های اقتصادی، مهاجرت های اجباری و تنهایی انسان مدرن مواجه است، هنوز نهادی وجود دارد که می تواند امید، امنیت، محبت و ثبات را برای بشر حفظ کند؛ نهادی به نام «خانواده».

روز جهانی خانواده که هر سال در ۱۵ می ، مصادف با ۲۵ اردیبهشت ماه به ابتکار سازمان ملل متحد ( UN ) گرامی داشته می شود،صرفا یک مناسبت تقویمی نیست؛ بلکه یادآور این حقیقت بنیادین است که صلح جهانی، توسعه پایدار و امنیت اجتماعی، بدون خانواده ای سالم و پایدار امکان پذیر نخواهد بود.

امروزه خانواده فقط یک موضوع اجتماعی یا فرهنگی نیست، بلکه به یکی از مهم ترین موضوعات حقوق بین الملل و حقوق بشر تبدیل شدهاست. افزایش بحران های انسانی، جنگ ها، فقر، مهاجرت و حتی تحولات فناوری، ساختار سنتی خانواده را در سراسر جهان باچالش های عمیقی مواجه ساخته است.

خانواده در حقوق بین الملل؛ از نهاد خصوصی تا مسئله جهانی

پس از جنگ جهانی دوم و شکل گیری نظام نوین حقوق بشر، جامعه جهانی به این نتیجه رسید که حمایت از کرامت انسانی بدون حمایت از خانواده ممکن نیست. به همین دلیل، خانواده در اسناد بنیادین بین المللی جایگاهی ویژه یافت.

ماده ۱۶ اعلامیه جهانی حقوق بشر تصریح می کند:

«خانواده، رکن طبیعی و اساسی جامعه است و حق دارد از حمایت جامعه و دولت برخوردار شود.»

همچنین ماده ۲۳ میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی، بر حمایت دولت ها از خانواده تاکید می کند. در کنار این اسناد، کنوانسیون حقوق کودک و کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان نیز ابعاد مختلف حمایت از خانواده، زنان و کودکان را مورد توجه قرار داده اند.

این اسناد نشان می دهند که خانواده دیگر صرفا یک نهاد خصوصی نیست، بلکه بخشی از امنیت انسانی و نظم اجتماعی جهانی محسوب می شود.

خانواده؛ قربانی خاموش جنگ ها و بحران های جهانی

اگر بخواهیم تصویری واقعی از بحران خانواده در جهان امروز ارائه دهیم، کافی است به مناطق جنگ زده نگاه کنیم؛ جایی که میلیون هاکودک از والدین خود جدا شده اند و هزاران زن و مرد، قربانی خشونت، آوارگی و فروپاشی خانوادگی شده اند.

در بحران هایی مانند:

• جنگ غزه

• جنگ اوکراین

• جنگ سوریه و ایران

• و منازعات آفریقایی

خانواده ها نخستین قربانیان جنگ بوده اند.

یونیسف بارها هشدار داده است که فروپاشی خانواده، آثار بلندمدتی بر سلامت روانی کودکان، آموزش، امنیت اجتماعی و آینده ملت هاخواهد داشت.

امروزه حتی مهاجرت های گسترده اقتصادی نیز به یکی از عوامل مهم دوری اعضای خانواده و تضعیف پیوندهای عاطفی تبدیل شدهاست.

مسئولیت دولت ها در حمایت از خانواده :

بر اساس حقوق بین الملل، دولت ها صرفا مسئول حفظ امنیت مرزها نیستند؛ بلکه وظیفه دارند امنیت انسانی و بنیان خانواده را نیز تضمین کنند.

این مسئولیت های بسیار مهم شامل:

• حمایت اقتصادی از خانواده ها

• مقابله با فقر و بیکاری

• حمایت از زنان و کودکان

• کاهش خشونت خانگی

• تسهیل آموزش و بهداشت

• و ایجاد امنیت روانی و اجتماعی است.

امروزه بسیاری از کشورها برای حمایت از خانواده، سیاست های تشویقی جمعیتی، مرخصی والدین، بیمه های حمایتی و حمایت ازکودکان را توسعه داده اند.

جایگاه خانواده در حقوق داخلی ایران :

در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران نیز خانواده از جایگاهی بنیادین برخوردار است. قانون اساسی، خانواده را واحد بنیادی جامعه معرفی کرده و دولت را موظف به حمایت از آن دانسته است.

اصل دهم قانون اساسی تصریح می کند:

«از آنجا که خانواده واحد بنیادی جامعه اسلامی است، همه قوانین و مقررات باید در جهت آسان کردن تشکیل خانواده، پاسداری ازقداست آن و استواری روابط خانوادگی باشد.»

همچنین قوانین مدنی، قوانین حمایت خانواده و مقررات مرتبط با حقوق کودکان و زنان، تلاش کرده اند چارچوبی برای حفظ انسجام خانواده ایجاد کنند.

با این حال، چالش هایی چون:

• مشکلات اقتصادی

• افزایش هزینه های زندگی

• کاهش فرصت های شغلی

• اعتیاد

• خشونت خانوادگی

• و آسیب های فضای مجازی

تهدیدات جدی برای ثبات خانواده در ایران و جهان محسوب می شوند.

فضای مجازی و تغییر مفهوم خانواده :

یکی از مهم ترین تحولات عصر حاضر، تاثیر فناوری و شبکه های اجتماعی بر روابط خانوادگی است. اگرچه فناوری ارتباطات را آسان ترکرده، اما در برخی موارد موجب:

• کاهش گفت وگوی واقعی میان اعضای خانواده

• افزایش شکاف نسلی

• و گسترش تنهایی و انزوای عاطفی شده است.

در چنین شرایطی، خانواده بیش از هر زمان دیگری نیازمند «گفت وگو»، «همدلی» و «آموزش فرهنگی» است.

نقش سازمان های بین المللی در این موضوع مهم :

سازمان ملل متحد، یونیسف، یونسکو و سایر نهادهای بین المللی، نقش مهمی در حمایت از خانواده ایفا می کنند.

این سازمان ها از طریق:

• آموزش حقوق بشر

• حمایت از کودکان

• مبارزه با قاچاق انسان و برده داری نوین

• کمک به خانواده های آسیب دیده در جنگ ها و بلایای طبیعی

• و توسعه برنامه های آموزشی و فرهنگی در جهت تقویت بنیان خانواده تلاش می کنند.

خانواده و آینده جهان :

اگر امروز جهان با بحران خشونت، افراط گرایی و فروپاشی اجتماعی روبه رو است، بخش مهمی از آن ناشی از تضعیف نهاد خانوادهاست. جامعه ای که در آن خانواده دچار فروپاشی شود، دیر یا زود با بحران اعتماد، ناامنی اجتماعی و کاهش سرمایه انسانی مواجهخواهد شد.

خانواده فقط محل زندگی مشترک نیست؛ مدرسه عشق، مسئولیت پذیری، اخلاق و انسانیت است.

در جهانی که فناوری هر روز پیشرفته تر می شود، بشر بیش از همیشه به گرمای خانواده نیاز دارد؛ زیرا هیچ هوش مصنوعی و هیچ قدرت اقتصادی نمی تواند جای محبت، آرامش و امنیت خانوادگی را بگیرد.

سخن پایانی :

روز جهانی خانواده، فرصتی برای بازاندیشی در یک حقیقت بزرگ است:

( صلح جهانی از خانه آغاز می شود. )

اگر خانواده سالم باشد، جامعه سالم خواهد بود؛ و اگر جامعه سالم باشد، جهان به سوی عدالت، آرامش و همزیستی انسانی حرکت خواهد کرد.

امروز دفاع از خانواده، صرفا یک وظیفه اخلاقی یا فرهنگی نیست؛ بلکه مسئولیتی حقوقی، اجتماعی و حتی بین المللی است. آینده ملت ها، در گرو آینده خانواده هاست.