مقاله به مناسبت روز ملی خلیج فارس

(( رویکرد حقوق بین الملل در تغییر نام های جغرافیایی با تاکید بر خلیج فارس ؟ یا خلیج عربی ؟ ))

سید کیهان اسدی

پژوهشگر حقوق بین الملل و مدرس دانشگاه

S.kayhanasadi@gmail.com

مقدمه :

نام های جغرافیایی بازتابی از تاریخ، فرهنگ و سیاست های بین المللی اند. در بسیاری از موارد، این نام ها نه فقط نشانگر مکان بلکه حاملنمادهای هویتی ملت ها هستند. تغییر یا تحریف یک نام جغرافیایی، به ویژه اگر با انگیزه های سیاسی صورت گیرد، می تواند آثار حقوقی،فرهنگی و دیپلماتیک گسترده ای به دنبال داشته باشد. مناقشه بر سر نام «خلیج فارس» از مهم ترین نمونه های این نوع نزاع هایجغرافیایی در دوران معاصر است.

یکی از برجسته ترین مصادیق این موضوع، مناقشه بر سر نام «خلیج فارس» است که برخی دولت ها و رسانه ها در دهه های اخیرتلاش کرده اند آن را به «خلیج عربی» تغییر دهند. این موضوع از منظر حقوق بین الملل، مسئله ای حائز اهمیت است .

۱. چارچوب حقوقی نام های جغرافیایی در نظام بین الملل :

در حقوق بین الملل عرفی و اسناد سازمان ملل، اصل ثبات نام های جغرافیایی مورد تاکید است. نهادهایی چون گروه کار کارشناسانسازمان ملل در زمینه نام های جغرافیایی (UNGEGN)، وظیفه استانداردسازی و جلوگیری از تحریف در این حوزه را دارند.

• در قطعنامه های سال های ۱۹۷۴، ۱۹۹۰ و ۲۰۰۶، نام «خلیج فارس» به صراحت مورد تایید قرار گرفته است.

• در تمامی نقشه ها و انتشارات رسمی سازمان ملل، از جمله در اطلس ها و اسناد حقوقی، نام Persian Gulf (خلیج فارس) استفادهشده و هشدارهایی درباره استفاده از نام های جایگزین صادر شده است.

۲. بررسی تاریخی نام خلیج فارس :

نام «خلیج فارس» سابقه ای بیش از دو هزار سال دارد. از متون یونان باستان گرفته تا آثار اسلامی، همه به طور مستمر از این عنواناستفاده کرده اند:

• «استرابون»، جغرافی دان یونانی در قرن اول پیش از میلاد

• «بطلمیوس»، «ابن حوقل»، «مسعودی» و «مقدسی» از جغرافی دانان اسلامی

• نقشه های رسمی کشورهای غربی از قرن ۱۵ به بعد

در تمامی این منابع، نام «Persian Gulf» تثبیت شده بوده است. استفاده از عنوان «خلیج عربی» تنها از دهه ۱۹۶۰ و پس ازملی گرایی عربی و اختلافات سیاسی با ایران شدت گرفت.

۳. ابعاد حقوقی تحریف نام های جغرافیایی :

تحریف نام های جغرافیایی می تواند واجد آثار حقوقی زیر باشد:

• نقض حقوق فرهنگی و تاریخی ملت ها: حقوق بین الملل فرهنگی، به ویژه در اسناد یونسکو، بر لزوم احترام به میراث تاریخیملت ها تاکید دارد.

• ایجاد مسئولیت بین المللی برای دولت ها: چنانچه تحریف از سوی نهادهای دولتی یا رسانه های رسمی یک کشور صورت گیرد،می تواند مصداق تبلیغ علیه حاکمیت و تمامیت ارضی تلقی شده و موضوع شکایت به دیوان دادگستری بین المللی قرار گیرد.

• برخورد با انتشارات تحریف کننده: کشورها می توانند از طریق سازوکارهای دیپلماتیک و قانونی، با ناشران بین المللی یا نهادهایآموزشی برخورد کنند که از نام های نادرست استفاده می کنند.

۴. سازوکارهای دفاعی حقوقی ایران در برابر تحریف خلیج فارس :

جمهوری اسلامی ایران از ظرفیت های متعددی در حقوق بین الملل برای دفاع از عنوان «خلیج فارس» برخوردار است:

• استفاده از رویه سازمان ملل: ارائه شکایات رسمی به کمیته های مربوط به یونسکو، شورای حقوق بشر و دفتر حقوقی سازمان ملل

• دیپلماسی حقوقی و فرهنگی: ترویج نام خلیج فارس در مجامع بین المللی، تهیه اسناد تاریخی و حقوقی چندزبانه، برگزاریکنفرانس ها و کارگاه ها

• اقدام قضایی علیه ناشران متخلف: از جمله ارسال اخطار رسمی، طرح دعوی یا تحریم همکاری با نهادهایی که نام جعلی رابه کار می برند

۵. مقایسه تطبیقی با مناقشات جغرافیایی مشابه :

موارد مشابهی از نزاع بر سر نام های جغرافیایی در نظام بین الملل وجود دارد، از جمله:

• دریای ژاپن / دریای شرق: اختلاف میان کره جنوبی و ژاپن

• جزایر فالکلند / مالویناس: مناقشه آرژانتین و بریتانیا

• مقدونیه شمالی: اختلاف تاریخی این کشور با یونان بر سر نام، که نهایتا با توافقی سیاسی حل شد

تجربه این منازعات نشان می دهد که نهادهای بین المللی معمولا بر اساس عرف تاریخی، موافقت نامه های دوجانبه یا اجماع منطقه ای اقداممی کنند. در مورد خلیج فارس نیز، سابقه تاریخی و اجماع سازمان ملل موید ثبات نام است.

۶. مسئولیت سازمان های بین المللی در حفظ نام های تاریخی و رویکرد و اقدامات آنها :

یکی از وظایف یونسکو و سازمان ملل، حفظ میراث فرهنگی و تاریخی بشر است. استفاده از نام های تحریف شده در نقشه ها یا اسنادبین المللی، نوعی مسئولیت بین المللی برای دولت های منتشرکننده یا سازمان های بی طرف محسوب می شود .

سازمان ملل و سازمان های بین المللی و تخصصی نام خلیج فارس را همچنان نام اصلی و معتبر دانسته و تغییر نام خلیج فارس راهیچگاه نپذیرفته اند. بر پایه کتاب اسناد نام خلیج فارس، میراثی کهن و جاودان صفحه ۹۲–۹۸ دبیرخانه سازمان ملل متحد و آژانس هایتخصصی آن دستکم ۸ بار یادآوری کرده اند که روش مرسوم دبیرخانه سازمان ملل کاربرد نام خلیج فارس است در سایتهای فهرستسازمان های چنددولتی دیگر نیز کاربرد رسمی نام خلیج فارس مرسوم است. دبیرخانه سازمان ملل متحد

برای اولین بار در سند «AD311/1 Gen مورخ پنجم مارس ۱۹۷۱ میلادی» تایید کرده است که خلیج فارس کاربرد مستمر و طولانی دراطلس ها و کتب جغرافیایی دارد. بار دوم طی یادداشت شماره UNLA45.8.2(C) مورخ دهم اوت ۱۹۸۴ میلادی و بار سوم نیز طییادداشت شماره ST/CS/sER.A/29 در تاریخ دهم ژانویه ۱۹۹۰ میلادی نام رسمی دریای جنوبی ایران و خاوری شبه جزیره عربستان

را «خلیج فارس» اعلام کرده است. در واقع این سازمان در کنفرانس های سالانه خود که در زمینه «هماهنگی در نام های جغرافیایی» برگزار می کند، به فارسی بودن نام این آبراه بین المللی 

تاکید کرده و آن را مورد تایید قرار داده است.

۷. نتایج و پیشنهادها :

نتیجه گیری:

نام «خلیج فارس» از منظر حقوق بین الملل، عرف تاریخی و اسناد رسمی بین المللی کاملا تثبیت شده است. هرگونه تلاش برای جایگزینیآن با «خلیج عربی» فاقد مشروعیت حقوقی بوده و برخلاف اصول اساسی سازمان ملل، به ویژه احترام به حقوق فرهنگی و تاریخیملت ها، است.

همچنین مسئله تحریف یا تغییر نام های جغرافیایی، به ویژه در بستر منازعات تاریخی و سیاسی، یکی از چالش های پررنگ حقوق بین المللمعاصر است. نام هایی که در طول قرون، به طور مستمر در متون تاریخی، اسناد بین المللی، و اطلس های معتبر جهان تثبیت شده اند، نبایددر معرض اراده های سیاسی یا تبلیغات یک جانبه قرار گیرند.

خلیج فارس نمونه بارز چنین وضعیتی است. این نام نه تنها با سابقه ای بیش از دو هزار سال در منابع جغرافیایی و تاریخی جهانی ثبتشده، بلکه در نظام رسمی سازمان ملل متحد و اسناد مراجع بین المللی از جمله یونسکو، همواره به عنوان “Persian Gulf” به رسمیتشناخته شده است. با این حال، تلاش برخی دولت ها و رسانه ها برای جایگزینی آن با اصطلاحات جعلی نظیر “خلیج عربی”، ناقضاصول حقوقی بنیادین از جمله اصل عدم تحریف تاریخ، احترام به هویت فرهنگی ملت ها و حقوق تثبیت شده در عرفبین الملل است.

بر اساس اصول حقوق بین الملل، از جمله اسناد حقوق فرهنگی یونسکو، منشور سازمان ملل، و رویه قضایی بین المللی، هرگونه اقدام بهتحریف نام های تثبیت شده می تواند مصداقی از نقض حقوق فرهنگی، جنگ نرم ژئوپلیتیکی، و اقدام علیه وحدت تاریخی منطقه ای باشد.

در این میان، جمهوری اسلامی ایران از منظر حقوقی و تاریخی، وظیفه و حق مشروع دارد که با ابزارهای حقوقی، دیپلماتیک، رسانه ای وآموزشی، از نام واقعی و ثبت شده خلیج فارس دفاع کند. این دفاع، نه صرفا به منظور صیانت از یک عنوان جغرافیایی، بلکه به مثابهحفاظت از هویت تمدنی، میراث تاریخی، تمامیت ارضی و حافظه ملی ایران تلقی می شود.

پیشنهاد می شود که ایران از طریق موارد زیر اقدام کند:

• تداوم و گسترش شکایات رسمی علیه نهادها و ناشران متخلف در نهادهای بین المللی

• تقویت تولید محتوای چندزبانه و دیپلماسی عمومی در سطح منطقه ای و جهانی

• تصویب قوانین داخلی برای مقابله با تحریف اسامی جغرافیایی در فضای دیجیتال و رسانه ای.

• ایجاد «مرکز بین المللی صیانت از نام خلیج فارس» با حمایت نهادهای علمی و فرهنگی.

. تدوین منشور منطقه ای برای حفظ نام های جغرافیایی معتبر

.ارتقاء سواد جغرافیایی در سطح جهانی از طریق یونسکو

. ایجاد سامانه گزارش دهی و پیگیری تحریف های جغرافیایی در سازمان ملل

. انتشار کتاب های مرجع چندزبانه درباره پیشینه تاریخی نام خلیج فارس

در نهایت، دفاع از نام «خلیج فارس» صرفا مسئله ای ایرانی نیست؛ بلکه دفاع از حقیقت تاریخی، احترام به اصول حقوقبین الملل، و پاسداشت میراث مشترک بشریت است. جامعه جهانی باید در برابر تحریف نام های جغرافیایی ایستادگی کند، زیرا اینتحریف ها ممکن است مقدمه ای برای تنش های هویتی، مرزی و حتی درگیری های گسترده تر باشند .