جام بی فرجام: واکاوی خلا قانونی تعلیق مسابقات در کشاکش ناامنی

هوالعلیم

جام بی فرجام: واکاوی خلا قانونی تعلیق مسابقات در کشاکش ناامنی

مقدمه

در میانه نبردهای نظامی گسترده در بهمن و اسفند ۱۴۰۴ میان ایران و ائتلاف آمریکا و اسرائیل، فوتبال ایران نه تنها از تب و تاب رقابت های ورزشی بازماند، بلکه در گردابی از خلاهای عمیق حقوقی و سردرگمی قراردادی فرو غلتید. تعلیق ناگهانی و بلندمدت مسابقات لیگ برتر فوتبال ایران در بیست و سومین هفته از فصل ۱۴۰۵-۱۴۰۴، پرسشی بنیادین را پیش روی جامعه حقوق ورزشی کشور نهاد: در نبود ضوابط مدون برای شرایط فورس ماژور در آیین نامه های داخلی و در سایه فشار مقررات سختگیرانه فدراسیون بین المللی فوتبال فیفا، تکلیف قراردادهای بازیکنان، مربیان و تعهدات متقابل باشگاه ها چیست؟

این مقاله با رویکردی تحلیلی و تطبیقی، به واکاوی ابعاد گوناگون این بحران از منظر حقوق ورزشی داخلی و بین المللی می پردازد و با استناد به مقررات فیفا، آرای دیوان داوری ورزش کاس و سوابق مشابه بین المللی همچون بحران اوکراین، تصویری روشن از وضعیت کنونی و راهکارهای برون رفت از آن ارائه می دهد.

بخش نخست: توقف لیگ و پاسخ اضطراری نهادهای متولی

با آغاز حملات نظامی در نهم اسفندماه ۱۴۰۴، فدراسیون فوتبال ایران بنا بر ملاحظات امنیتی و به استناد اختیارات حاکمیتی خود، کلیه مسابقات فوتبال در تمامی رده های سنی را تا اطلاع ثانوی تعطیل اعلام کرد. این تصمیم در حالی اتخاذ شد که لیگ برتر با برگزاری بیست و سه هفته، در آستانه هفته های سرنوشت ساز پایانی قرار داشت و سهمیه های ایران در رقابت های باشگاهی آسیا می بایست تا تاریخ دهم خردادماه ۱۴۰۵ به کنفدراسیون فوتبال آسیا اعلام می گردید.

پس از چهل و دو روز بلاتکلیفی و بررسی گزینه های مختلف، از جمله برگزاری متمرکز ادامه بازی ها در استان های امن تر نظیر کرمان یا اعلام پایان زودهنگام فصل با منجمد کردن جدول رده بندی، سازمان لیگ فوتبال ایران در نهایت تصمیم به تعویق ادامه مسابقات تا پس از پایان جام جهانی ۲۰۲۶ گرفت. این تصمیم که با هدف حفظ یکپارچگی فنی رقابت ها اتخاذ گردید، عملا تقویم مسابقات لیگ ایران را با پنجره های نقل و انتقالات بین المللی فیفا دچار تعارضی عمیق ساخت و زمینه را برای بروز چالش های حقوقی بی سابقه فراهم آورد.

بخش دوم: خلا قانونی در نظام تقنینی فوتبال ایران

نخستین و بنیادی ترین چالش حقوقی در بحران کنونی، سکوت کامل آیین نامه برگزاری مسابقات لیگ برتر فوتبال ایران در خصوص وضعیت فورس ماژور یا قوه قاهره است. ماده فورس ماژور در حقوق ورزشی بین المللی، به رویدادهایی خارج از کنترل طرفین قرارداد اطلاق می شود که اجرای تعهدات قراردادی را به طور مطلق و دائم غیرممکن می سازد. با وجود این تعریف پذیرفته شده در حقوق فیفا و رویه دیوان داوری ورزش، آیین نامه داخلی مسابقات ایران فاقد هرگونه ماده، تبصره یا اشاره ای به این مفهوم بنیادین است.

این خلا قانونی در عمل به چه پیامدهایی منجر می شود؟

عدم وجود معیار مشخص برای تعیین تکلیف جدول رده بندی و معرفی قهرمان و تیم های سقوط کننده در صورت عدم امکان تکمیل فصل.

فقدان مبنای حقوقی برای تداوم اعتبار قراردادها یا خاتمه آنها در دوران توقف اجباری.

سردرگمی باشگاه ها و بازیکنان در خصوص تعهدات مالی دوره تعطیلی و الزام به حضور در تمرینات.

مقایسه تطبیقی نشان می دهد که آیین نامه انضباطی فیفا در ماده ۲۳ خود صراحتا فورس ماژور را به عنوان تنها عامل رافع مسئولیت در صورت عدم برگزاری مسابقه به رسمیت می شناسد. همچنین، فدراسیون های ملی عضو فیفا موظف به تطبیق مقررات داخلی خود با استانداردهای بین المللی هستند، تکلیفی که فدراسیون فوتبال ایران در این زمینه به طور کامل از آن غفلت ورزیده است.

بخش سوم: تحلیل مفاهیم کلیدی حقوق ورزشی در بحران کنونی

برای درک صحیح از عمق بحران حقوقی پیش آمده، لازم است چند مفهوم اساسی در حقوق ورزش بین المللی را دقیقا تحلیل نماییم.

مفهوم فورس ماژور در رویه قضایی دیوان داوری ورزش کاس

دیوان داوری ورزش در آرای متعدد خود، معیارهای سختگیرانه ای برای احراز فورس ماژور تعیین کرده است. در پرونده مشهور نورمن علیه دینامو مسکو، کاس تصریح نمود که تشدید یک ریسک شناخته شده، حتی اگر آن ریسک وقوع جنگ باشد، فورس ماژور محسوب نمی شود، مگر آنکه شرایط اساسا جدید و غیرقابل پیش بینی در زمان امضای قرارداد حادث شده باشد. این رویه می تواند برای بازیکنان خارجی که پس از تشدید تنش های منطقه ای در سال های اخیر با باشگاه های ایرانی قرارداد بسته اند، مانعی جدی برای استناد به فورس ماژور ایجاد کند. همچنین در رای CAS 2018/A/5537 باشگاه زمالک مصر علیه فیفا، دیوان داوری ورزش تاکید کرد که وجود وضعیت فورس ماژور، به خودی خود دلیل موجهی برای توقف کامل رسیدگی های انضباطی فیفا نیست.

اصل ثبات قراردادی در ماده ۱۳ مقررات نقل و انتقال فیفا

این اصل که ستون فقرات روابط قراردادی در فوتبال حرفه ای جهان است، بر لزوم احترام به قراردادهای منعقده میان بازیکن و باشگاه تاکید دارد و فسخ یک جانبه بدون دلیل موجه را مستوجب تحریم های سنگین مالی و انضباطی می داند. با این حال، ماده ۱۳ خود دارای استثنائاتی است که یکی از مهم ترین آنها، فسخ قرارداد با دلیل موجه ورزشی است. وقوع جنگ در کشور محل اشتغال بازیکن و به خطر افتادن جدی امنیت جانی وی، می تواند به عنوان یکی از مصادیق دلیل موجه برای فسخ یک جانبه قرارداد تلقی گردد.

وظیفه مراقبت باشگاه

در حقوق ورزشی، باشگاه به عنوان کارفرما موظف به تامین امنیت و سلامت بازیکنان و مربیان خود در حین اجرای قرارداد است. در شرایط جنگی که پروازها لغو و حریم هوایی کشور ناامن اعلام می شود، باشگاه های ایرانی عملا قادر به ایفای این وظیفه مراقبت نیستند. این امر می تواند به عنوان یک دلیل مستقل برای بازیکنان خارجی جهت درخواست تعلیق یا فسخ قرارداد مورد استناد قرار گیرد.

بخش چهارم: سرنوشت قراردادها و بحران ویژه بازیکنان خارجی

موضع سازمان لیگ فوتبال ایران در قبال قراردادها

دبیر سازمان لیگ فوتبال ایران صراحتا اعلام کرده است که قرارداد تمامی بازیکنان داخلی و خارجی تا پایان رقابت های فصل ۱۴۰۵-۱۴۰۴ معتبر است. استدلال ایشان آن است که در متن قراردادهای تیپ سازمان لیگ، پایان مدت قرارداد با عبارت انتهای فصل مسابقاتی تعریف شده است، نه یک تاریخ تقویمی مشخص.

این موضع از منظر حقوق قراردادهای داخلی و اصول تفسیر قراردادها قابل دفاع است، اما پرسش های حقوقی مهمی را بی پاسخ می گذارد:

تکلیف تعهدات مالی مربوط به هشت هفته باقی مانده از مسابقات چیست؟ آیا باشگاه ها موظف به پرداخت حقوق این دوره تعطیلی اجباری هستند؟ گزارش های غیررسمی حاکی از آن است که عمده باشگاه ها خود را ملزم به این پرداخت ها نمی دانند.

وضعیت بازیکنانی که قراردادشان بر اساس تاریخ تقویمی، پیش از آغاز جام جهانی ۲۰۲۶ (خردادماه ۱۴۰۵) به پایان می رسد چگونه خواهد بود؟ آیا این بازیکنان باید تا زمان از سرگیری مجدد لیگ در باشگاه بمانند و آیا باشگاه موظف به تمدید اجباری قرارداد آنهاست؟

بحران نوزده قرارداد بازیکن خارجی

مهم ترین و فوری ترین بحران حقوقی پیش روی فوتبال ایران، وضعیت نوزده بازیکن خارجی شاغل در لیگ برتر است. این بازیکنان با سه مشکل اساسی و درهم تنیده روبرو هستند:

تعارض تقویم مسابقات با پنجره های نقل و انتقالات فیفا: برگزاری ادامه لیگ برتر ایران پس از جام جهانی ۲۰۲۶، مصادف با آغاز پنجره نقل و انتقالات تابستانی فیفا خواهد بود. این بدان معناست که بازیکنان خارجی در حالی که هنوز تحت قرارداد باشگاه های ایرانی هستند، می توانند با استفاده از مکانیسم های قانونی فیفا، به عنوان بازیکن آزاد برای فصل جدید با سایر باشگاه ها قرارداد امضا کنند.

عدم بازگشت به ایران: بسیاری از این بازیکنان بلافاصله پس از آغاز حملات، ایران را به مقصد کشورهای امن ترک کرده و تاکنون بازنگشته اند. عدم حضور آنها در تمرینات و در دسترس نبودن برای باشگاه، نقض آشکار تعهدات قراردادی از سوی ایشان تلقی می شود.

امکان استناد به فورس ماژور برای فسخ یک جانبه: بازیکنان خارجی می توانند با استناد به وجود خطر جدی و عینی علیه تمامیت جسمانی خود و همچنین تعطیلی رسمی مسابقات توسط فدراسیون، با ارجاع پرونده به کمیته تعیین وضعیت فیفا، درخواست فسخ یک جانبه قرارداد را مطرح کنند.

بخش پنجم: چارچوب حقوقی بین المللی و درس هایی از الگوی اوکراین

مدل فیفا برای مدیریت بحران های جنگی

مهم ترین و گویاترین سابقه بین المللی در زمینه مدیریت حقوقی بحران ناشی از جنگ در فوتبال، اقدامات فیفا در پی تهاجم نظامی روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ است. فیفا با صدور بخشنامه های شماره ۱۷۸۷ و ۱۷۸۸ و با الحاق پیوست شماره ۷ به مقررات نقل و انتقال بازیکنان RSTP، چارچوبی استثنایی و موقت را برای مدیریت بحران تعریف کرد که مهم ترین مفاد آن عبارتند از:

اعطای حق تعلیق یک جانبه قرارداد به بازیکنان و مربیان خارجی شاغل در باشگاه های روسیه و اوکراین تا تاریخ ۳۰ ژوئن ۲۰۲۶.

امکان ثبت نام استثنایی بازیکنان در سایر باشگاه ها در خارج از پنجره های رسمی نقل و انتقالات فیفا.

تعلیق موقت اصل ثبات قراردادی مندرج در ماده ۱۳ مقررات نقل و انتقالات.

این اقدامات نشان می دهد که فیفا در مواجهه با بحران های ژئوپلیتیک گسترده، اصل انعطاف پذیری تنظیمی را بر جمود قانونی ترجیح می دهد و تلاش می کند با مداخله فعال، از بروز هرج ومرج و سیل دعاوی قضایی جلوگیری کند.

چرا ایران نمی تواند منتظر اقدام مشابه فیفا بماند؟

با وجود شباهت های ظاهری، تفاوت های اساسی میان وضعیت ایران و اوکراین وجود دارد که احتمال اقدام مشابه و خودجوش فیفا برای ایران را به شدت کاهش می دهد:

مقیاس و دامنه جنگ: جنگ اوکراین یک درگیری تمام عیار و طولانی مدت با مشارکت مستقیم قدرت های بزرگ و تبعات جهانی بود. در حالی که ماهیت و دامنه جغرافیایی حملات به ایران در اسفند ۱۴۰۴ و آوریل ۲۰۲۶، متفاوت و محدودتر ارزیابی می شود.

زمان بندی و فشار تقویم بین المللی: اقدام فیفا برای اوکراین پس از ماه ها بررسی و رایزنی با ذی نفعان صورت گرفت. در مقابل، فوتبال ایران در آستانه جام جهانی ۲۰۲۶ با ضرب الاجل های فشرده ای برای تعیین تکلیف سهمیه های آسیایی و وضعیت قراردادها روبروست.

روابط سیاسی و دیپلماسی ورزشی: روابط فدراسیون فوتبال ایران با فیفا و کنفدراسیون فوتبال آسیا، به ویژه پس از درخواست ردشده برای تغییر میزبانی بازی های تیم ملی در جام جهانی، در وضعیت پیچیده ای قرار دارد که احتمال همراهی و مساعدت ویژه فیفا را تضعیف می کند.

بخش ششم: تحلیل تطبیقی و درس های تاریخی داخلی و خارجی

تجربه تعطیلی لیگ در دوران همه گیری کرونا

نزدیک ترین سابقه داخلی به بحران کنونی، تعطیلی چهار ماهه لیگ برتر فوتبال ایران در اسفند ۱۳۹۸ به دلیل شیوع ویروس کرونا است. درس های حقوقی آن تجربه برای مدیریت بحران فعلی بسیار آموزنده است:

ضرورت مصوبات شفاف و مقتدرانه: در آن دوران، فدراسیون فوتبال با هماهنگی ستاد ملی مقابله با کرونا، پروتکل های مشخصی برای ادامه مسابقات تدوین و ابلاغ کرد. فقدان چنین نهاد فرابخشی و قدرت تصمیم گیری متمرکز در بحران کنونی به وضوح مشهود است.

سابقه تمدید قراردادها با مجوز فیفا: در دوران کرونا، فیفا با صدور بخشنامه ای، به فدراسیون های عضو اجازه داد قراردادهایی را که در پایان ماه ژوئن ۲۰۲۰ منقضی می شدند، تا پایان واقعی فصل به تعویق افتاده تمدید کنند. این سابقه نشان می دهد که فیفا در شرایط بحرانی، حاضر به عدول موقت از برخی اصول خود برای حفظ نظم مسابقات است.

پیامدهای حقوقی عدم شفافیت: بسیاری از باشگاه های ایرانی در سال های پس از کرونا، با دعاوی متعدد از سوی بازیکنان خارجی در فیفا روبرو شدند که عمدتا ریشه در ابهامات وضعیت قراردادی در دوران تعطیلی داشت. این تجربه تلخ، ضرورت شفاف سازی حقوقی در بحران کنونی را دوچندان می کند.

بررسی تطبیقی با سایر لیگ های بحران زده

بررسی رویکرد سایر لیگ های حرفه ای در شرایط بحرانی، الگوهای متفاوتی را پیش روی تصمیم گیران ایرانی قرار می دهد:

لیگ برتر اوکراین فصل ۲۰۲۱-۲۰۲۲: این مسابقات به دلیل جنگ ناتمام ماند و عنوان قهرمانی به تیم صدرنشین شاختار دونتسک تعلق نگرفت. این تصمیم که با هدف حفظ یکپارچگی ورزشی و جلوگیری از مخدوش شدن ارزش عناوین قهرمانی اتخاذ شد، می تواند الگویی برای گزینه منجمد کردن جدول رده بندی در ایران باشد.

لیگ حرفه ای سوریه از ۲۰۱۱ تاکنون: تجربه طولانی مدت سوریه نشان می دهد که در صورت تداوم بحران و ناامنی، فوتبال به حاشیه رانده می شود و قراردادهای حرفه ای عملا ارزش اجرایی خود را از دست می دهند. خروج گسترده بازیکنان خارجی و کاهش شدید کیفیت فنی لیگ، از پیامدهای اجتناب ناپذیر چنین شرایطی است.

بخش هفتم: سناریوهای حقوقی پیش رو و راهکارهای برون رفت

با توجه به تحلیل های ارائه شده، سه سناریوی اصلی پیش روی فوتبال ایران قرار دارد که هر یک دارای پیامدهای حقوقی خاص خود است.

سناریوی اول: تداوم وضعیت فعلی و برگزاری ادامه لیگ پس از جام جهانی

این سناریو که هم اکنون به عنوان تصمیم رسمی سازمان لیگ در دست اجراست، با چالش های حقوقی جدی زیر روبروست:

بازیکنان خارجی که از ایران خارج شده اند، می توانند با استناد به مقررات فیفا و رویه کمیته تعیین وضعیت، برای فسخ یک جانبه قرارداد اقدام کنند.

برگزاری ادامه لیگ در زمانی که پنجره نقل و انتقالات تابستانی فیفا باز است، عملا بازیکنان خارجی را در موقعیت بازیکن آزاد قرار می دهد.

باشگاه های ایرانی با ریسک بالای طرح دعوا در فیفا، محکومیت های مالی سنگین و محرومیت از پنجره های نقل و انتقالات آتی روبرو خواهند بود.

سناریوی دوم: اعلام پایان فصل و منجمد کردن جدول رده بندی

این سناریو که در مذاکرات اولیه میان فدراسیون و سازمان لیگ مطرح بود، از منظر حقوقی کم ریسک ترین گزینه محسوب می شود:

با اعلام پایان فصل در تاریخ مقرر قبلی (خردادماه ۱۴۰۵)، کلیه قراردادها به طور طبیعی خاتمه می یابند و تعهدی برای تمدید آنها وجود ندارد.

تکلیف سهمیه های آسیایی مشخص و ضرب الاجل دهم خردادماه ای اف سی رعایت می شود.

تنها ریسک حقوقی این سناریو، احتمال اعتراض و طرح دعوا از سوی باشگاه هایی است که در پایین جدول قرار دارند و شانس بقا در لیگ برتر یا صعود به لیگ برتر را از دست می دهند. با این حال، این ریسک در مقایسه با بحران گسترده قراردادهای خارجی، بسیار محدودتر و قابل مدیریت تر است.

سناریوی سوم: اقدام پیش دستانه و درخواست کمک از فیفا و کنفدراسیون فوتبال آسیا

بهترین و عاقلانه ترین راهکار حقوقی برای فوتبال ایران، اتخاذ رویکردی فعال و پیش دستانه و درخواست رسمی از فیفا برای اتخاذ تدابیر ویژه و موقت مشابه الگوی اوکراین است. این اقدام باید شامل موارد زیر باشد:

ارسال درخواست رسمی به دبیرکل فیفا برای صدور بخشنامه ای استثنایی در خصوص وضعیت قرارداد بازیکنان خارجی شاغل در ایران.

درخواست از کنفدراسیون فوتبال آسیا برای تمدید ضرب الاجل معرفی نمایندگان ایران در لیگ قهرمانان آسیا.

تشکیل یک کارگروه حقوقی ویژه در فدراسیون فوتبال برای مدیریت دعاوی احتمالی و مذاکره با بازیکنان خارجی و باشگاه ها.

پیشنهاد اصلاح ساختاری: تدوین پروتکل مدیریت بحران

برای پیشگیری از تکرار چنین بحران های فلج کننده ای در آینده، ضروری است فدراسیون فوتبال ایران نسبت به اصلاح فوری آیین نامه برگزاری مسابقات اقدام و فصلی مستقل تحت عنوان مدیریت بحران و فورس ماژور را به آن الحاق نماید. این پروتکل باید شامل تعریف دقیق فورس ماژور و مصادیق آن، تعیین مرجع صالح برای اعلام وضعیت بحرانی، تعیین تکلیف سناریوهای مختلف توقف مسابقات و تشریح وضعیت حقوقی قراردادها و تعهدات طرفین در دوران بحران باشد.

نتیجه گیری و توصیه های اجرایی

وضعیت کنونی لیگ برتر فوتبال ایران یک بحران حقوقی کامل و بی سابقه را به نمایش گذاشته است. در غیاب مقررات مدون داخلی برای مواجهه با شرایط فورس ماژور، و در سایه فشار مقررات سختگیرانه فیفا و رویه دیوان داوری ورزش، باشگاه ها، بازیکنان و فدراسیون در معرض ریسک های حقوقی گسترده ای قرار دارند. 

توصیه های اجرایی به ذی نفعان

به فدراسیون فوتبال و سازمان لیگ:

ارسال فوری درخواست رسمی به فیفا برای بهره مندی از تدابیر ویژه مشابه بحران اوکراین.

تشکیل کمیته ویژه حقوقی با حضور حقوقدانان برجسته ورزشی برای مدیریت بحران و دفاع از منافع باشگاه ها.

تدوین پیش نویس پروتکل مدیریت بحران و الحاق آن به آیین نامه مسابقات با هدف پیشگیری از تکرار بحران های مشابه.

به باشگاه های لیگ برتری:

مذاکره مستقیم و شفاف با بازیکنان خارجی برای اصلاح توافقی قراردادها و پیشگیری از طرح دعوا.

مستندسازی دقیق و کامل کلیه مکاتبات، اطلاعیه ها و تصمیمات مرتبط با تعطیلی لیگ برای استفاده در دفاعیات آتی.

آمادگی برای دفاع حقوقی در کمیته تعیین وضعیت فیفا و دیوان داوری ورزش.

به بازیکنان و مربیان:

خودداری از اقدام عجولانه و یک جانبه برای فسخ قرارداد بدون اخذ مشاوره حقوقی تخصصی.

بررسی دقیق بندهای مرتبط با فورس ماژور و حل اختلاف در متن قرارداد شخصی خود.

مستندسازی شرایط امنیتی و موانع عینی بازگشت به ایران برای استفاده احتمالی در دعاوی حقوقی.

فوتبال ایران امروز در میدانی به مراتب پیچیده تر از مستطیل سبز به رقابت می پردازد. میدانی که جنس چمن آن از مواد قانون و آئین دادرسی است و داورانش در زوریخ و لوزان بر مسند قضاوت نشسته اند. پیروزی در این نبرد حقوقی، مستلزم درایت، دوراندیشی، اقدام به موقع و درس آموزی از تجارب تلخ و شیرین بین المللی است.

منابع و مستندات

مقررات نقل و انتقالات بازیکنان فیفا RSTP، نسخه ۲۰۲۵، مواد ۱۳ و ۱۴ و پیوست ۷.

آیین نامه برگزاری مسابقات لیگ برتر فوتبال ایران، مصوب سازمان لیگ فوتبال ایران.

بخشنامه های شماره ۱۷۸۷ و ۱۷۸۸ فیفا، صادره در تاریخ های ۷ و ۱۶ مارس ۲۰۲۲ در خصوص وضعیت بازیکنان خارجی در اوکراین و روسیه.

رای دیوان داوری ورزش CAS 2018/A/5537 در پرونده باشگاه ورزشی زمالک مصر علیه فدراسیون بین المللی فوتبال فیفا.

رای دیوان داوری ورزش CAS 2022/A/8709 در پرونده ماتیاس نورمن علیه باشگاه دینامو مسکو.

اطلاعیه های رسمی فدراسیون فوتبال و سازمان لیگ فوتبال ایران در اسفندماه ۱۴۰۴ و فروردین ۱۴۰۵.

گزارش های خبری پایگاه های معتبر ورزشی ایران و جهان از وضعیت لیگ برتر و نقل و انتقالات بازیکنان خارجی در بهار ۱۴۰۵.

مصطفی لطفی . وکیل ورزشی