انتقاد، غیر از توطئه است.
انتقاد، غیر از توطئه است
نقد و مطالبه گری نه تنها یک حق مسلم است، بلکه رسالتی عقلانی و شرعی بر دوش هر انسان متعهد است. این مسئله، به ویژه در حوزه فرهنگ، از جایگاهی حیاتی برخوردار است. سکوت در برابر ضعف ها، ناکارآمدی ها و بی تحرکی ها، خیانت به جامعه است. از این رو، مطالبه گری، امری حیاتی، مایه رشد، کمال و اصلاح جامعه است. در این خصوص، نکاتی را یادآور می شوم:
۱. امر به معروف و نهی از منکر
این فریضه الهی پاسخ روشنی به مسئله نقد اجتماعی است. امر به معروف و نهی از منکر، به ویژه در حوزه مسئولیت های اجتماعی و حکومتی، ضرورتی انکارناپذیر است. انتقاد صحیح، در حقیقت، جلوه ای از همین فریضه الهی است و تحقق آن منحصر به تذکرات خصوصی نیست.
امام راحل (ره) می فرمودند: «انتقاد، لازمه اصلاح امور جامعه است؛ و حکومت اسلامی، علاوه بر اتکا به آرای مردم، باید در معرض ارزیابی عمومی آنان نیز قرار گیرد؛ به گونه ای که پایین ترین فرد بتواند بالاترین مسئول را مورد نقد قرار دهد.»
۲. سیره قرآن و اهل بیت علیهم السلام
علاوه بر آیات در باب امر به معروف، قرآن کریم به مشورت، تذکر، و نصیحت و... نیز سفارش فرموده است:
الف) «فذکر فان الذکری تنفع المومنین»
پند و اندرز ده، که یادآوری برای مومنان سودمند است. گاه برای رشد امت اسلامی، باید این حقیقت را به مردم گوشزد کرد که اصلاح جامعه، در گرو پاسخ خواهی و مطالبه گری صحیح است.
ب) خطبه ۲۱۶ نهج البلاغه
در این خطبه شریف، امیرالمومنین(ع) در حال خطابه بودند که مردی از میان جمع، شروع به مدیحه سرایی کرد. حضرت فرمودند:
«لا تخالطونی بالمصانعه، و لا تظنوا بی استثقالا فی حق قیل لی..»
با من با تعارف و مجامله رفتار نکنید، و گمان مبرید که گوش علی از شنیدن سخن حق، سنگین است.
و سپس فرمودند:
«فلا تکفوا عن مقاله بحق، او مشوره بعدل..»
از گفتن سخن حق یا ارائه مشورت عادلانه دریغ نورزید.
و در ادامه می فرمایند:
«فانی لست فی نفسی بفوق ان اخطئ»
من خود را از خطا مبرا نمی دانم مگر خدا خواهد. اگرچه حضرت معصوم است و هیچ نقدی بر ایشان وارد نیست اما درک افراد از این موضوع متفاوت است، پس امام نه تنها مانع نقد نمیشود بلکه خود را در معرض انتقادها قرار می دهد و با این سخن، آموزه ای تربیتی به اصحاب می دهد: فرهنگ سازی نقد مسئول، حتی اگر آن مسئول، در جایگاهی بسیار بالا قرار داشته باشد او به راستی، خود را در معرض نقد اصحاب قرار می دهد تا این اصل را نهادینه سازد که هیچ جایگاهی مانع انتقاد و مطالبه نیست.
ج) «الذین یستمعون القول فیتبعون احسنه»
قرآن کریم، به صراحت فرموده است که مومنان، سخنان را می شنوند و از بهترین آن ها پیروی می کنند. شنیدن و گزینش سخن نیک، زمینه هدایت و اصلاح است؛ ازاین رو باید نقدها را شنید و از میان آن ها، نقدهای راهگشا را به کار بست.
۳. سیره علما و عقلا
سیره عالمان و خردمندان همواره بر جایگاه رفیع نقد استوار بوده است. بزرگان دین، هرگز از سکوت و بی تفاوتی استقبال نکرده اند. این انتقادات، گاه خصوصی و گاه علنی بوده اند؛ اما هر دو شیوه، بسته به شرایط، مقبول است.
کافی است به نقدهای علنی مرحوم علامه طباطبایی یا انتقادات شهید مطهری، شهید بهشتی و بزرگان نسبت به مسائل مختلف فرهنگی و اجتماعی نگاهی کنیم. این ها همه، در رسانه ها و منابع تاریخی موجود و آشکار است.
تریبون های نماز جمعه، مشحون از انتقادات و مطالبات نسبت به نهادهای مختلف است. بیانات رهبر معظم انقلاب، نیز سرشار از نقدهای صریح به بخش های گوناگون مدیریتی و فرهنگی است؛ و این خود حجتی آشکار بر ضرورت انتقاد علنی و خصوصی است.
۴. سخنان رهبری
مقام معظم رهبری در بیانات مکرر خویش، جایگاه ویژه ای برای نقد و مطالبه گری قائلند. ایشان می فرمایند:
«نقد، راه گشاست و موجب اصلاح و رشد است؛ گرچه باید منصفانه باشد، گاهی باید عمومی و علنی بیان شود قائلیم گاهی لازم نیست درگوشی باشد بلکه گاهی باید علنی باشد.»
در جایی دیگر فرمودند:
«بروید و رهبری را نقد کنید؛ من از نقد همه استقبال می کنم.»
این تصریحات، نشان می دهد که در منظومه فکری رهبر انقلاب، نقد منصفانه و دلسوزانه، یک وظیفه است، نه یک تهدید؛ و حتی رهبری نیز از دایره آن خارج نیست.
پس نقد و مطالبه گری، وظیفه ای است که هم عقل آن را لازم می داند و هم شرع آن را واجب می شمارد. بر اساس سیره قرآن، اهل بیت علیهم السلام، عالمان ربانی و فرمایشات رهبرانقلاب، روشن است که:
انتقاد، اگر با نیت الهی بدون توهین، هتک حرمت و تخریب باشد توطئه ای نیست بلکه ابزاری برای اصلاح، رشد و تعالی جامعه است.
با توجه به شرایط، برخی از انتقادات گاهی باید عمومی و گاهی باید خصوصی باشد.
نقدپذیری، از نشانه های بلوغ فکری است.
انتقاد منصفانه
محمدباقر سعیدی