واکاوی بحران رفتارهای ترافیکی و ضرورت بازنگری در نظام بازدارندگی قانونی

وضعیت حاکم بر فرهنگ رانندگی در کشور نشان دهنده چالش های عمیق در حوزه انضباط اجتماعی و پایبندی به قوانین راهنمایی و رانندگی است. مشاهدات میدانی و آمارهای موجود حاکی از آن است که بخش قابل توجهی از رانندگان، نه تنها نسبت به رعایت الزامات قانونی (نظیر حرکت بین خطوط، توقف پشت چراغ قرمز و استفاده از علائم هشدار دهنده) اهمال می ورزند، بلکه در بسیاری از موارد نسبت به جزئیات این مقررات فاقد دانش کافی هستند. این پدیده که می توان آن را «ناآگاهی مضاعف» نامید، منجر به ایجاد گره های ترافیکی کاذب در شریان های شهری و جاده ای شده و امنیت روانی و جانی شهروندان، به ویژه عابران پیاده و گروه های آسیب پذیر را به مخاطره انداخته است.

بحران کنونی ریشه در دو بازوی اصلی دارد: نظام اعطای صلاحیت (گواهینامه) و مکانیسم های نظارتی.

۱. سخت گیری حداقلی در سنجش صلاحیت: فرآیند فعلی اخذ گواهینامه، بازتاب دهنده توانایی های شناختی و مهارتی لازم برای مدیریت خودرو در شرایط بحرانی و حتی عادی نیست. تسهیل بیش از حد در آزمون های آیین نامه و عملی، سبب ورود افرادی به چرخه رانندگی شده است که فاقد استانداردهای لازم برای درک مسئولیت های اجتماعی رانندگی هستند. 

۲. فقدان بازدارندگی مجازات ها: عدم تناسب میان جرم و جریمه، کارکرد پیشگیرانه قوانین را از بین برده است. رانندگی بدون گواهینامه یا تخلفات حادثه ساز (مانند سرعت دو برابری نسبت به حد مجاز)، نیازمند برخوردهای واکنشی شدیدتری همچون ابطال بلندمدت صلاحیت رانندگی و جرم انگاری سخت گیرانه است که در حال حاضر با تسامح از کنار آن ها عبور می شود.

پیشنهادات و راهکارهای اصلاحی

به منظور بهبود وضعیت فعلی و ارتقای سطح ایمنی ترافیکی، راهکارهای ذیل پیشنهاد می گردد:

• اصلاح ساختار آزمون های صلاحیت: بازنگری در محتوای آموزشی و ارتقای سطح دشواری آزمون ها به منظور اطمینان از ضریب هوشی و تمرکز رانندگان.
• تعیین حد مجاز برای شرکت در آزمون ها: لازم است برای شرکت در آزمون ها محدودیت در نظر گرفته شود. در روند فعلی هر فرد می تواند بصورت هفتگی در آزمون ها شرکت کرده و تا 5، 10، 20 و تا جایی که بالاخره نمره قبولی را دریافت کند در آزمون شرکت کند. فردی که در آزمون آیین نامه 5 بار مردود می شود (با توجه به اینکه آیین نامه یک کتاب کم حجم است)، ضریب هوشی لازم برای دریافت گواهینامه رانندگی را ندارد. لازم است محدودیت هایی اعمال شود، مانند اینکه هر فرد در هر سال فقط سه بار مجاز به شرکت در آزمون آیین نامه است.
• تشدید نظام جریمه و تنبیه: اعمال مجازات های سنگین مالی و حبس برای رانندگان بدون گواهینامه و همچنین ابطال قطعی گواهینامه برای تخلفات پرخطر به مدت حداقل ۵ سال.
• تقویت نظارت هوشمند: جایگزینی شیوه های سنتی با نظارت های دقیق سیستمی جهت کاهش خطای انسانی در برخورد با متخلفان.

در نهایت، عبور از بحران رانندگی در کشور مستلزم گذار از رویکردهای توصیه ای به سمت برقراری حاکمیت قاطع قانون و بازمهندسی نظام آموزش ترافیکی است.