مقایسه تطبیقی اقتصاد کلان ایران، ترکیه و عربستان

مقدمه

طبق سند چشم انداز بیست ساله ایران، یکی از مهم ترین اهداف اقتصادی کشور دستیابی به جایگاه اول اقتصادی با متوسط رشد 8 درصدی تا سال 1404 در منطقه تعیین شده بود.

در این یادداشت برآنیم تا با مقایسه تطبیقی و بررسی موقعیت ژئوپلیتیکی، ژئواکونومیکی و برخی از شاخص های اقتصادی، وضعیت فعلی ایران و پتانسیل کشور در جهت تحقق اهدافی ازین دست را با دو کشور همسایه (ترکیه و عربستان) قیاس کنیم.

آیا بر اساس این اطلاعات و داده هایی که در ادامه به آن ها اشاره می کنیم تحقق پذیری این امر ممکن بوده است؟

1-بررسی وضعیت ژئوپلیتیکی:

با بررسی وضعیت ژئوپلیتیکی سه کشور مطرح شده، مزیت نسبی ایران نسبت به دو کشور ترکیه و عربستان عیان است؛ چرا که ایران با داشتن مساحتی بالغ بر 1.64 میلیون کیلومتر مربع در جایگاه دوم منطقه قرار دارد و همچنین با جمعیت 91 میلیون نفری مقام دوم منطقه بعد از مصر را از آن خود کرده است که این مهم نشان دهنده پتانسیل انسانی مناسب کشور برای اجرای سیاست های اقتصادی است.

ایران با 8300 کیلومتر مرز زمینی و همسایگی با کشورهای حوزه قفقاز و آسیای میانه، به عنوان پل ارتباطی سه قاره محسوب می شود. افزون بر این با دارا بودن 2600 کیلومتر مرز آبی که به سبب آن کشور از شمال و جنوب به دریا متصل شده است؛ موقعیتی راهبردی در جاده ابریشم، خلیج فارس و تنگه هرمز که شریانی بسیار حیاتی برای تجارت بین الملل و انتقال نفت خام است دارا می باشد.

با بررسی این موارد برتری نسبی ایران در موقعیت ژئوپلیتیکی قابل درک است؛ برتری که با عدم وجود زیر ساخت های مناسب در کشور از آن استفاده نمی شود و کشورهایی مثل ترکیه و عربستان با استفاده از این فرصت در حال دور زدن ایران و به دست آوردن موقعیتی مناسب در تجارت بین الملل هستند.

2-بررسی وضعیت ژئواکونومیکی:

ایران با دارا بودن 157 میلیارد بشکه نفت از منظر ذخایر نفتی در رتبه چهارم جهان پس از ونزوئلا، عربستان و کانادا قرار می گیرد و در خاورمیانه از جایگاه بهتری هم برخوردار است زیرا پس از عربستان در رتبه دوم جای دارد، ایران از نظر ذخایر گازی در وضعیت بسیار بهتری نسبت به رقبای منطقه ای خود است زیرا به گزارش اوپک در سال 2022 سهم ذخایر گازی ایران در منطقه به 41درصد رسیده است که این عدد برای قطر 29، عربستان 12، امارات متحده عربی 10، عراق 5 و سایر کشورها 4 درصد است که نشان از برتری فاحش ایران نسبت به ترکیه و عربستان در این حوزه است. از نظر تئوری، ایران باید به عنوان یک بازیگر جهانی در تولید گاز طبیعی در موقعیت مسلط قرار بگیرد؛ اما متاسفانه بخاطر تحریم ها، عدم ورود تکنولوژی به کشور و نپیوستن به FATF، قطر و ترکمنستان جای ایران را در بازار جهانی گاز طبیعی گرفته اند.

3-بررسی وضعیت شاخص های اقتصادی:

3-1: تولید ناخالص داخلی و درآمد سرانه

تولید ناخالص داخلی به ارزش پولی کالاها و خدمات نهایی تولید شده در داخل یک کشور گفته می شود و درآمد سرانه نیز تولید ناخالص داخلی یک کشور تقسیم بر جمعیت آن است که نشان دهنده درآمد به ازای هر نفر است، درآمد سرانه، اغلب به عنوان شاخص رفاه اقتصادی و استاندارد زندگی ساکنان یک منطقه مورد استفاده قرار می گیرد.

اقتصاد ایران به طور کلی از سال 1990 تا به امروز به نسبت کشورهای ترکیه و عربستان از حجم کمتری برخوردار بوده است؛ ترکیه در این سال ها رشد اقتصادی خوبی توام با فراز و نشیب های زیادی را به ثبت رسانده است اما عربستان به نسبت ایران و ترکیه رشد اقتصادی با ثبات تری را تجربه کرده است.

در سال 2009 نسبت به 2008 تولید ناخالص داخلی ترکیه و عربستان افت کرد که از دلایل آن می توان به شکل گیری بحران مالی سال 2008-2007 اشاره کرد اما ایران دچار کاهشی در GDP خود نشد که یکی از علل آن بسته بودن اقتصاد ایران و عدم پیوند آن با اقتصاد جهانی بود.

در ادامه ایران از سال 2002 تا 2012 رشد اقتصادی پایداری را به چشم دیده است که از علل آن می توان به افزایش قیمت نفت اشاره کرد، اما این روند برای همیشه ادامه پیدا نکرد؛ تولید ناخالص داخلی ایران در دوره سه ساله تشدید تحریم ها (2014-2011) به دلیل وابستگی شدید به درآمدهای نفتی، با عدم دسترسی کشور به منابع مالی خود، کاهش فروش نفت و کاهش درآمدهای نفتی، به تدریج روند نزولی به خود گرفت. این روند نزولی تا سال 2015 ادامه پیدا کرد اما در سال 2015 با به سرانجام رسیدن مذاکرات هسته ای با دولت آمریکا و افزایش امید به آینده اقتصادی ایران، حجم اقتصاد کشور تا سال 2017 روند صعودی به خود گرفت؛ با این حال در سال 2018 با خروج دولت آمریکا از برجام، اعمال تحریم های اقتصادی ظالمانه جدید و شیوع کرونا در سال 2019 و کاهش جهانی قیمت نفت، اقتصاد ایران باز هم روند نزولی را در پیش گرفت. در سال 2020 با فروکش کردن همه گیری کرونا و افزایش قیمت جهانی نفت ناشی از تنش های روسیه و اوکراین، GDP ایران تا سال 2023 بار دیگر روندی صعودی را تجربه کرد.

ترکیه از سال 2001 تا سال 2013 روند افزایشی سرسام آوری در تولید ناخالص داخلی خود تجربه کرده است؛ این امر ناشی از ثبات، امنیت و ایجاد فرصت های کسب وکار برای بخش خصوصی، جذب گردشگران خارجی، تلاش برای کسب اعتبار بین المللی و تشویق نوآوری و خلاقیت است (روزنامه جهان صنعت، ص 3، حمیده محرمی)؛ با این وجود ترکیه نیز نتوانسته است روند صعودی خود را برای همیشه حفظ کند. وقوع کودتای سال 2016 و کاهش ثبات و امنیت اقتصادی، کاهش ارزش لیر ترکیه و روی کار آمدن ترامپ در ایالات متحده که به سبب آن ترکیه در بعضی موارد مانند قتل جمال خاشقچی، دچار اختلافات سیاسی با آمریکا شد؛ از عواملی بودند که باعث شکل گیری یک روند نزولی در تولید ناخالص داخلی این کشور شدند. عربستان اما در این سال ها روند صعودی با ثبات تری را تجربه کرده است.

بررسی درآمد سرانه اطلاعات بیشتری درباره وضعیت رفاه این سه کشور نشان می دهد. ایران با رشد سریع جمعیت و رشد نه چندان مناسب اقتصادی نه تنها نتوانسته است از ترکیه عربستان بالاتر شود بلکه در سال های 2012 به بعد که تولید ناخالص داخلی روند نزولی به خود گرفت، درآمد سرانه کشور به شدت از رقبای منطقه ای خود عقب افتاد به طوری که در سال 2023 درآمد سرانه هر ایرانی برابر به 4502 دلار در سال در مقابل 12985 دلار برای ترکیه و 28895 دلار برای عربستان قرار گرفت.

3-2: شاخص توسعه انسانی

شاخص توسعه انسانی (HDI) توسط محبوب الحق، اقتصاددان پاکستانی وهم فکرانش، آمارتیا سن و پال استریتن به وسیله «برنامه توسعه سازمان ملل UNDP» ارائه شد و از سال 1990 برای اندازه گیری سطوح توسعه اجتماعی و اقتصادی منتشر شد. (کتاب استراتژی های رشد و توسعه اقتصادی، محمد قلی یوسفی، ص65)

شاخص توسعه انسانی در سه جنبه مورد بررسی قرار می گیرد:

1- طول عمر یا امید به زندگی در بدو تولد

2- دانش، با ترکیبی از نرخ با سوادی بزرگسالان و نسبت ثبت نام خالص ترکیبی از آموزش ابتدایی، متوسطه و دانشگاهی (میانگین سال های تحصیل)

3- استاندارد زندگی با درآمد سرانه ملی (GNI). (رحیم حیدری چیانه، سونیا کرمی، مجله اقتصادی 1394، ص10)

رتبه بندی کشورها بر اساس شاخص توسعه انسانی به صورت زیر انجام می شود:

مرحله توسعه انسانی پایین به وضعیتی می گویند که شاخص HDI بین صفر و 0.5 باشد. 

 مرحله توسعه انسانی متوسط نیز به شرایطی اطلاق می شود که شاخص HDI عددی بین 0.5 و 0.799 باشد.

در مرحله توسعه انسانی بالا نیز شاخص HDI در جایگاهی بین 0.8 و 1 قرار می گیرد. 

از سال 2008 تا 2021 عربستان در دسته کشورهایی با درآمد سرانه بالا قرار گرفته است به طوری که شاخص توسعه انسانی آن در سال 2021 به 0.88 رسیده است. می توان خاطر نشان کرد که یکی از مهم ترین علل های قرار گرفتن عربستان در زمره ی کشورهایی با شاخص توسعه انسانی بالا افزایش درآمد سرانه و رفاه در این کشور است.

در این میان ایران در بین سال های 2005 تا 2009 در این شاخص از وضعیت مناسب تری نسبت به ترکیه برخوردار بوده است؛ اما متاسفانه در ادامه نتوانسته است این برتری خود را حفظ کند و در سال 2010 ترکیه نه تنها گوی رقابت را از ایران ربوده بلکه از سال 2016 به بعد اختلاف خود را با ایران بیشتر کرده است. شایان ذکر است از دلایل این عقب ماندگی های ایران تضعیف قدرت اقتصادی و تورم بالا بوده است که تاثیر سوئی بر روی رفاه جامعه گذاشته است.

نتیجه گیری

باتوجه به مطالب گفته شده می توان این چنین برداشت کرد که با وجود مزیت نسبی ایران نسبت به همسایگان خود، متوسط رشد اقتصادی 8 درصدی هدفی بلندپروازانه بود اما در عین حال دست نیافتنی نیز نبود. عواملی هم چون تحریم های اقتصادی، عدم سرمایه گذاری خارجی، عدم پیوستن به FATF و دسترسی به منابع ارزی، عدم استفاده حداکثری از پتانسیل و ظرفیت های انسانی و تجاری موجود در داخل و همسایگان اطراف کشور، از دلایلی بودند که عملا دستیابی به هدف گذاری مطرح شده در سند چشم انداز تا سال 1404 را غیرممکن کردند. باید توجه داشت که لازمه ی دستیابی به اهدافی مشابه آنچه مطرح شد نیازمند اصلاحات اساسی در سیاست های کلان داخلی و خارجی کشور است که این امر فرایندی ممکن اما در عین حال زمان بر است.