نغمه ظهور در موسیقی عربی محلی علوانیه

نغمه ی ظهور در موسیقی عربی محلی علوانیه

(منتشر شده در شماره 418 نشریه رضوان خوزستان)

موسیقی علوانیه، یکی از جلوه های برجسته ی فرهنگ و هنر عرب های استان خوزستان، حد فاصل یک قرن اخیر بوده است. این نوع موسیقی که به همت علوان شویع گطرانی (1286 – 1352 ه.ش)، هنرمند عرب خوزستانی ابداع شده، به عنوان نمادی از هویت فرهنگی این منطقه به شمار می آید. توجه به جغرافیای خاص فرهنگی – مذهبی استان خوزستان، هزاره هاست که این خطه را به نام "دروازه ی تشیع" نیز مزین نموده است. تعبیه ی متواتر اماکن زیارتی منسوب به نام امام زمان (عج) در اقصی نقاط استان خوزستان، یکی دیگر از وجوه تمایز فرهنگی – مذهبی این خطه نسبت به نقاط هم جوار آن بوده است. این مساله ضمن تاثیرپذیری هنرمندان و مخاطبان آن ها از باورهای مقدس سبب تبلیغ و ترویج بسیاری شعائر مذهبی و نمودهای فرهنگی در قالب آثار فاخر فولکلور گشته است. موسیقی علوانیه یکی از آن انواع است که با ترکیب عناصر مذهبی و فرهنگی، بستری جهت انتقال باورهای دینی و ارزش های اجتماعی مردمان عرب خوزستان به دست داده تا امروزه به اصلی ترین عنصر بازتاب دهنده ی تاریخ و هویت دیرپای آنان در ایران اسلامی نیز تبدیل گردد.

علوانیه به عنوان یک آواز محلی، ضامن انعکاس عناصر مذهبی و فرهنگی مردمان عرب خوزستان بوده است. در این راستا، مقاله ای تحت عنوان "بازتاب ابوذیه های آئینی در موسیقی علوانیه" نوشته ی زینب شریفی قابل توجه است که در آن به بررسی اشعار ویژه ی این نوع موسیقی با محور بازنمایی شعائر، ارزش ها و شخصیت های مذهبی پرداخته شده است. موسیقی علوانیه شامل سه بخش است: ساز، آواز و شعر. شعر به عنوان یکی از ارکان این نوع موسیقی، بازتاب دهنده ی باورهای دینی و مذهبی پدیدآورندگان آن یعنی عرب های خوزستان بوده است. جالب آن که همه ی هنرمندان موسیقی علوانیه اعم از شاعران، ربابه نوازان و آوازخوانان، پیرو مذهب تشیع بوده تا به این ترتیب، بخش عمده ای از این نوع موسیقی بر پایه ی تبیلغ و ترویج شعائر مذهب شیعه بنا تکوین یابد.

شعر در موسیقی علوانیه از ارکان اصلی است و معمولا قالب ابوذیه را برمی گزیند. ابوذیه نوعی قالب شعری شبیه به رباعی است اما تفاوت هایی نیز با آن دارد. آن چه در موسیقی علوانیه بیشتر مطمح نظر است، تبلیغ وسیع شعائر و ارزش های مذهب تشیع در قالب شعری ابوذیه است. یکی از مضامین مهم و فاخر در این موسیقی، بازتاب مضمون "ظهور" امام زمان (عج) است چنان که علوان شویع در معدود آثار به جامانده از خود، با وا م داری از ابوذیه ای معروف از شاعر دوره ی قاجار عبود حاج سلطان به شکلی مستقیم، مضمون "ظهور" را مدنظر قرار داده و خوانده است:

اهموم الناس نص حگه ونامن

وحیاتک ماغمض جفنی ونامن
متی تظهر یابوصالح ونامن
وجدک ضاگت الدنیه علیه

بر این اساس، شاعر و علوانیه خوان ضمن برشمردن غم ها و اندوه های خارج از توش و توان خود که خواب از چشمشان ربوده نیز تعمیم این عسرت به سایر آحاد بشر، امام زمان (عج) را مورد خطاب قرار داده، از ایشان در مورد زمان ظهورشان می پرسند چرا که بنابر رسالت اصلی خویش در مقام هنرمند، دهه هاست که دنیا و مافی ها را برای منتظران ایشان تنگ و تاریک می بینند.

چنان که مشاهده می شود این ابیات توصیفی غراء اما در غایت عجز و درماندگی از زبان نوع بشر است که دیرزمانی است آشفتگی اوضاع جهان را احساس کرده، تنها راه برون رفت از آن را ظهور منجی یعنی امام زمان (عج) می داند. موضوعی که توانسته علاوه بر بازنمایی یکی از باورهای اصلی مذهب تشیع، بر اصالت هنر علوانیه خوانی در لوای یکی از انواع موسیقی اقوام دلالت نماید؛ در این باب نقل قول بهمن کاظمی پژوهشگر موسیقی اقوام شایان توجه است که در کتاب "هویت ملی در ترانه های اقوام ایرانی" اذعان داشته "فرهنگ و موسیقی اقوام، ریشه در باورهای مذهبی آنان داشته است." نیز امعان نظر نسبت به این نکته که علوان شویع مبدع آواز علوانیه در دهه های نهایی حکومت قاجار تا چند سال پیش از انقلاب اسلامی زیست هنری – اجتماعی داشته؛ یعنی همان دورانی که اوج فشار بر اقوام ایرانی به جهت ازهم گسیختگی فرهنگی – مذهبی آنان صورت می گرفته تا بلکه در اثر تداوم این فشارها به محو کلی آن بیانجامد؛ اما این مهم در فضای فرهنگی عرب های خوزستان نه تنها محقق نشد بلکه به کمک شاعران آئینی چون: عبود حاج سلطان، ملا محمد مایود و سید محسن موسوی تثبیت و از حنجره ی هنرمندان آئینی چون علوان شویع بیرون ترواید تا آن که به نسل های پس از آنان منتقل شد.

هم چنین توجه به این نکته که تعداد قابل توجهی از هنرمندان علوانیه خوان نظیر: حسان اگزار چنانی، ثامر زرگانی، ذاری بریهی و دیگران، خود منقبت خوان و نوحه پرداز اهل بیت (ع) بوده اند قابل اعتناست چرا که همین امر ضامن بازتاب خیل عظیمی از مضامین دینی و آئینی در آثار آن ها شده است؛ به عنوان مثال، حسون معشوری (1318 – 1374 .ش) در دوره ی پهلوی، ابوذیه ای از شاعر متعهد مهودر عاصی خوانده که در آن چنین به احترام به خاندان اهل بیت (ع) و پاس داشت وجود آن ها پرداخته است:

وحق الفاطمه الزهراء و جدها

الشجاعه بس ابوفاضل وجدها
وحید المارشد گوما و جدها
خسر واحتار یوم الموزمیه

هنرمند و شاعر در این سروده ی آئینی که تعهد در آن به واسطه ی قسم به حضرت فاطمه زهرا (ع) و پدرش رسول اکرم (ص) موکد می گردد، ضمن اذعان به این نکته که غایت شجاعت را تنها حضرت ابالفضل (ع) دریافته است، توصیه می نمایند تا سایرین نیز با اقتداء به این شخصیت دینی - مذهبی، قوم خود را رهبری و هدایت نمایند. مضمونی که به نوعی ترویج ارزش های مذهبی و فرهنگی مرتبط با اهل بیت (ع) نیز بوده، نشان از پیوند عمیق این موسیقی با باورهای دینی مردمان عرب خوزستان دارد.

نیز ثامر زرگانی (1318 – 1401.ش) که همواره در ایام تاسوعا و عاشورای حسینی به سوگواری سیدالشهداء (ع) پرداخته در خلال ابوذیه ای به آفرینش آدم و حوا چنین اشاره کرده است:

وحگ الی فرد حوا منآدم

گلبی من القهر یجری منادم
راح الی ینادمنی منآدم
وبشراگ الصباح ایمر علیه

چنان که مشاهده می شود ثامر زرگانی نیز در مقام منقبت خوان، در علوانیه ای چنین، به فراق حوا از آدم (ع) اشاره کرده با توسل به داستان مذهبی آنان، استیصال خود در فراق یار را مطمح نظر قرار داده است. ابیاتی که نشان دهنده ی ارتباط عمیق موسیقی علوانیه با داستان های دینی – مذهبی دارد.

نتیجه آن که موسیقی علوانیه علاوه بر آن که نمادی از هنری عربی – محلی در خوزستان و سرتاسر جغرافیای عربی است، می تواند به عنوان یکی از عناصر بازنمایی و انتقال فرهنگ و باورهای مذهبی شیعی از سوی هنرمندان این خطه، بازنگریسته شود. در این باب، چنین به نظر می رسد که موضوع "مهدویت" و "ظهور" به عنوان اصلی اساسی در عبور مردمان عرب این خطه از دوره های فترت فرهنگی – هنری برای مثال حد فاصل پهلوی اول و دوم، توانسته به یکی از مضامین پربسامد نزد شاعران و آوازخوانان به شمار رود. هم از این روست که موضوعاتی از قبیل: اشاره به اندوه فراگیر در سراسر جهان، تعمیم آن به جزء و کل افراد بشر چه خود مصادر امور باشند چه در لوای هنرمندانی در اقصی نقاط مناطق دورافتاده نیز ظهور منجی که خود ضامن امید به بهبود اوضاع حتی در صورت طرح این بشارت در لوای یک ابوذیه ی کوتاه باشد، در معدود اجراهای به جامانده از هنرمند بزرگی چون علوان شویع نشانه هایی از جهت عمومی بودن این انگاره هاست. نیز بر اهمیت و فرامنطقه ای بودن آن ها تاکید و تصریح می ورزد.