شناسایی شاخص های موفقیت شهرهای سبز و رابطه آن با پیشرفت اقتصادی

الهه سادات بدری

دکترای جامعه شناسی اقتصاد و توسعه، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز (آدرس ایمیل: elahebadri1353@gmail.com)

چکیده

شهرهای سبز به عنوان بسترهایی پایدار و چندبعدی برای ارتقاء کیفیت زندگی شهری و رشد اقتصادی مطرح هستند. هدف این پژوهش، شناسایی شاخص های موفقیت شهرهای سبز و بررسی رابطه آن ها با پیشرفت اقتصادی شهرها بود. پژوهش حاضر از نوع توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر روش ترکیبی کیفی و کمی است. جامعه آماری این تحقیق شامل ۱۱۳ نفر از کارشناسان و خبرگان شهرداری مناطق ۱۱، ۱۲ و ۱۳ تهران بودند که به روش تصادفی ساده انتخاب شدند. در بخش کیفی، از تحلیل اسنادی میان مقالات و منابع مرتبط در داخل و خارج از کشور استفاده شد و تحلیل محتوا، شاخص های کلیدی موفقیت شهرهای سبز و ابعاد و مولفه های پیشرفت اقتصادی را شناسایی کرد. بر این اساس، پرسشنامه ای طراحی و میان نمونه آماری توزیع شد. داده ها با استفاده از مدل سازی معادلات ساختاری تحلیل شد و پایایی و روایی سازه ها از طریق آلفای کرونباخ، پایایی ترکیبی و روایی همگرا سنجیده شد. نتایج نشان داد که موفقیت شهرهای سبز تاثیر مثبت و معناداری بر پیشرفت اقتصادی دارد و این اثر از طریق زیرمولفه هایی همچون زیرساخت سبز و اکولوژی، کیفیت محیط زیست و انرژی، عدالت اجتماعی و دسترسی، مدیریت، مشارکت و خدمات شهری منتقل می شود. یافته های کیفی نیز تاکید کردند که مشارکت شهروندان و برنامه ریزی جامع شهری، عامل تقویت کننده این رابطه است.

کلیدواژه ها: موفقیت شهرهای سبز، پیشرفت اقتصادی، توسعه پایدار شهری، عدالت اجتماعی، مدیریت شهری

۱. مقدمه

شهرهای سبز به عنوان یکی از عناصر کلیدی توسعه پایدار شهری، نقشی محوری در بهبود کیفیت محیط زیست و ارتقاء رفاه شهروندان ایفا می کنند (UN, 2015). تحقیقات نشان می دهد که توسعه فضاهای سبز شهری و زیرساخت های اکولوژیکی می تواند دمای سطح زمین را کاهش دهد، کیفیت هوا و سلامت شهری را بهبود بخشد و در نهایت رفاه اقتصادی و اجتماعی ساکنان را تقویت کند. به عنوان مثال مطالعه لئو و همکاران (2016) در شهر بوبو-دیولاسو نشان داد که زیرساخت سبز شهری نقش موثری در تعدیل دمای سطح زمین و کاهش اثرات منفی محیط زیستی دارد. علاوه بر این، نگرش و انتظارات شهروندان نسبت به فضاهای سبز، مانند یافته های لو و جیم (2012)، اهمیت مشارکت اجتماعی و پذیرش عمومی سیاست های سبز را برجسته می کند، زیرا مشارکت شهروندان می تواند در ارتقای کیفیت خدمات سبز و افزایش شاخص های موفقیت شهرهای سبز تاثیرگذار باشد.

شاخص های موفقیت شهرهای سبز علاوه بر تاثیرات زیست محیطی، با عدالت اجتماعی و برابری دسترسی به فضاهای سبز در ارتباط مستقیم هستند. پژوهش های ساثیاکومار و همکاران (2019) و یانگ و همکاران (2022) نشان داده اند که توزیع نابرابر فضاهای سبز شهری می تواند موجب افزایش نابرابری اقتصادی و اجتماعی شود و در شهرهایی مانند گوانگژو و بمبئی، مناطق محروم به دلیل کمبود فضاهای سبز کمتر به مزایای محیط زیستی و اقتصادی دسترسی دارند. مطالعات مشابه در آلمان (ون و همکاران، 2020) نیز نشان دادند که برابری در دسترسی به فضاهای سبز، به ویژه برای جمعیت سالمندان، نقش مهمی در ارتقای کیفیت زندگی و کاهش نابرابری های اجتماعی دارد.

ارتباط موفقیت شهرهای سبز با پیشرفت اقتصادی نیز در پژوهش های متعدد مورد تاکید قرار گرفته است. مطالعات ما و همکاران (2023) و هوانگ (2021) نشان می دهد که بازسازی و مدیریت اکولوژیکی شهرها می تواند نابرابری درآمدی را کاهش دهد و فرصت های اقتصادی را در مناطق شهری افزایش دهد. همچنین، چن و همکاران (2022) بیان کرده اند که توزیع نامتوازن فضاهای سبز شهری و خدمات اکوسیستمی در مرکز-حاشیه شهری می تواند موجب تفاوت در ارزش اقتصادی زمین، بهره وری سرمایه و دسترسی به فرصت های اقتصادی شود. در نهایت، پژوهش ها نشان می دهند که شاخص های موفقیت شهرهای سبز می توانند محرک پیشرفت اقتصادی پایدار باشند و این رابطه در سطح جهانی نیز مورد تایید است (هان و همکاران، 2023؛ آلتوف و همکاران، 2017). این شواهد بیانگر آن است که مدل سازی شاخص های موفقیت شهرهای سبز و تحلیل اثر آن ها بر پیشرفت اقتصادی، یک مسیر تحقیقاتی ضروری برای سیاست گذاری شهری پایدار محسوب می شود.

۲. ادبیات تحقیق

۲-۱. موفقیت شهرهای سبز

موفقیت شهرهای سبز به عنوان یکی از شاخص های کلیدی توسعه پایدار شهری تعریف می شود و نشان دهنده توانایی شهرها در ارتقای کیفیت محیط زیست، افزایش رفاه شهروندان و استفاده بهینه از منابع طبیعی است (چن فئی و همکاران، 2025). این مفهوم شامل مجموعه ای از شاخص های محیط زیستی، اجتماعی و مدیریتی است که مواردی همچون نسبت فضاهای سبز به مساحت کل، کیفیت هوا، مدیریت پسماند، بهره وری انرژی و مشارکت شهروندی را در بر می گیرد (گورسوای و همکاران، 2025؛ میشرا، 2025). پژوهش های گذشته نشان داده اند که پیاده سازی سیاست های سبز، اعم از احداث بام سبز، توسعه فضاهای عمومی سبز و بهبود زیرساخت های حمل ونقل پایدار، نه تنها به بهبود شاخص های محیط زیستی کمک می کند بلکه منجر به افزایش رضایت شهروندان و ارتقاء عدالت اجتماعی نیز می شود (هوانگ و همکاران، 2025؛ زوکارو و آگوستینیو، 2025).

۲-۲. پیشرفت اقتصادی

پیشرفت اقتصادی در زمینه شهری به عنوان افزایش توان تولیدی، بهره وری و درآمد سرانه شهروندان تعریف می شود و اغلب با شاخص هایی همچون رشد تولید ناخالص داخلی شهری، اشتغال، سرمایه گذاری و توسعه زیرساخت ها سنجیده می شود (چن فئی و همکاران، 2025). پژوهش های اخیر نشان داده اند که پیشرفت اقتصادی شهری می تواند با ارتقاء شاخص های محیط زیستی و اجرای سیاست های سبز هم افزایی داشته باشد و برخلاف دیدگاه سنتی، حفاظت محیط زیست و رشد اقتصادی لزوما در تضاد نیستند (گورسوای و همکاران، 2025؛ بای و شن، 2025).

۲-۳. موفقیت شهرهای سبز و پیشرفت اقتصادی

تحقیقات اخیر نشان می دهد که موفقیت شهرهای سبز می تواند نقش تعیین کننده ای در تسریع پیشرفت اقتصادی داشته باشد. شهرهای سبز که با بهره گیری از سیاست های محیط زیستی، توسعه فضاهای سبز، کاهش آلاینده ها و استفاده بهینه از منابع طبیعی طراحی شده اند، نه تنها شاخص های زیست محیطی را بهبود می بخشند، بلکه زمینه ای برای جذب سرمایه گذاری های پایدار و افزایش بهره وری اقتصادی ایجاد می کنند (چن فئی و همکاران، 2025؛ گورسوای و همکاران، 2025). به طور مثال، ایجاد فضاهای سبز و زیرساخت های پایدار، علاوه بر کاهش هزینه های انرژی و بهبود کیفیت محیط زندگی، می تواند ارزش املاک شهری را افزایش داده و اشتغال در بخش های خدماتی و گردشگری را ارتقا دهد (هوانگ و همکاران، 2025؛ زوکارو و آگوستینیو، 2025).

۳. روش شناسی تحقیق

این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از لحاظ روش توصیفی از نوع همبستگی می باشد. جامعه آماری این تحقیق شامل کارشناسان و خبرگان شهرداری مناطق ۱۱، ۱۲ و ۱۳ تهران هستند که تعداد آنان محدود به ۱۶۰ نفر بوده و با استفاده از فرمول کوکران، ۱۱۳ نفر به عنوان نمونه به روش تصادفی ساده انتخاب شدند.

در بخش کیفی، از روش تحلیل محتوای کیفی با رویکرد قراردادی استفاده شد. برای تحلیل داده ها از روش فراترکیب (Meta-Synthesis) استفاده گردید. در گام نخست، سوالات پژوهش تنظیم شد. در گام دوم، تمامی متون مرتبط با اهداف تحقیق مورد بررسی قرار گرفت. در گام سوم، مقولات مناسب انتخاب شدند. در گام چهارم، از تحلیل محتوا به عنوان متد مورد استفاده برای استخراج اطلاعات از منابع نهایی بهره برداری شد. مراحل کدگذاری مورد استفاده شامل کدگذاری باز بر مبنای مقولات استخراج شده از مطالعه مقدماتی مبانی نظری تحقیق، کدگذاری محوری و کدگذاری انتخابی می باشد.

در گام پنجم، تمامی کدهای شناسایی شده با توجه به مفاهیمی که دارند در قالب دسته های با مفاهیم مشابه دسته بندی شدند. ابتدا کدها و مولفه های تحقیق با رویکرد تطبیقی استخراج گردید. سپس با تلفیق شاخص ها، کدهای جدید استخراج شد. در نهایت، شاخص های موفقیت شهرهای سبز در چهار دسته اصلی طبقه بندی شدند: زیرساخت سبز و اکولوژی (شامل نسبت فضاهای سبز به مساحت شهر، حفظ تنوع زیستی، بازیابی اکولوژیکی و تعداد پارک ها و باغ های شهری)؛ کیفیت محیط زیست و انرژی (شامل کیفیت هوا، کاهش دمای سطح زمین، بهره وری انرژی، مدیریت پسماند و مدیریت منابع آب و خاک)؛ عدالت اجتماعی و دسترسی (شامل دسترسی عادلانه به فضاهای سبز، عدالت اجتماعی، طراحی برای سالمندان و شاخص رفاه اجتماعی)؛ و مدیریت، مشارکت و خدمات شهری (شامل مشارکت شهروندان، بهره گیری از فناوری های سبز، کیفیت خدمات شهری، ایمنی و امنیت فضاهای سبز، برنامه ریزی پایدار، زیرساخت های حمل و نقل سبز، و آموزش و فرهنگ سازی محیط زیستی).

در ادامه به مدلسازی معادلات ساختاری پرداخته شده است. جهت سنجش پایایی از آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی استفاده شده و جهت سنجش روایی از روایی همگرا استفاده شده است. برای ارزیابی مدل مفهومی تحقیق و همچنین اطمینان یافتن از وجود یا عدم وجود رابطه علی میان متغیرهای تحقیق و بررسی تناسب داده های مشاهده شده با مدل مفهومی تحقیق، فرضیه های تحقیق با استفاده از مدل معادلات ساختاری نیز آزمون شدند.

مقادیر آلفای کرونباخ بالاتر از ۰.۷ نشانگر پایایی قابل قبول است. مقدار CR برای هر سازه بالای ۰.۷ نشان از پایداری درونی مناسب برای مدل اندازه گیری دارد. مقدار AVE بالای ۰.۵ روایی همگرای قابل قبول را نشان می دهد. با توجه به سه مقدار ۰.۰۱، ۰.۲۵ و ۰.۳۶ به عنوان مقادیر ضعیف، متوسط و قوی برای GOF، حاصل شدن ۰.۶۲ نشان از برازش قوی مدل دارد.

۴. یافته های پژوهش

۴-۱. یافته های کیفی

در بخش کیفی پژوهش، یافته ها نشان داد که شهروندان و کارشناسان شهری، موفقیت شهرهای سبز را فراتر از ابعاد محیط زیستی صرف ارزیابی می کنند و آن را به عنوان عاملی کلیدی در ارتقاء رفاه اجتماعی، عدالت فضایی و توسعه اقتصادی پایدار می دانند. مصاحبه ها و تحلیل محتوای داده ها نشان داد که شاخص هایی مانند دسترسی عادلانه به فضاهای سبز، کیفیت خدمات شهری، مشارکت شهروندان در برنامه های سبز و مدیریت منابع طبیعی، از نظر ذینفعان شهری اهمیت بیشتری نسبت به مساحت یا کمیت فضاهای سبز دارند. علاوه بر این، کارشناسان بر این نکته تاکید کردند که موفقیت شهرهای سبز با افزایش سرمایه اجتماعی و ایجاد فرصت های اقتصادی محلی مرتبط است، زیرا شهرهایی که زیرساخت سبز کارآمد و سیاست های محیط زیستی هوشمند دارند، قادر به جذب سرمایه گذاری، ارتقای کیفیت زندگی شهروندان و کاهش نابرابری ها هستند.

۴-۲. نتایج آزمون فرضیه ها

فرضیه اصلی پژوهش مبنی بر این بود که «موفقیت شهرهای سبز تاثیر مثبت و معناداری بر پیشرفت اقتصادی دارد». تحلیل مدل معادلات ساختاری نشان داد که ضریب مسیر استاندارد بین این دو متغیر ۰.۶۳ و عدد معناداری ۱۰.۳۹ است که به وضوح بالاتر از مقدار بحرانی ۱.۹۶ می باشد، بنابراین این فرضیه تایید شد و اثر آن مستقیم و مثبت است. این یافته با مطالعات قبلی در حوزه توسعه پایدار شهری همسو است.

فرضیه اول فرعی بیان می کرد که «موفقیت شهرهای سبز تاثیر مثبت و معناداری بر زیرساخت سبز و اکولوژی دارد». نتایج مدل معادلات ساختاری نشان داد که ضریب مسیر استاندارد ۰.۸۴ و عدد معناداری ۲۴.۸۸ است، بنابراین این فرضیه تایید شد.

فرضیه دوم فرعی مبنی بر این بود که «موفقیت شهرهای سبز تاثیر مثبت و معناداری بر کیفیت محیط زیست و انرژی دارد». تحلیل داده ها نشان داد که ضریب مسیر استاندارد ۰.۸۱ و عدد معناداری ۲۰.۷۵ می باشد، بنابراین این فرضیه تایید شد.

فرضیه سوم فرعی مبنی بر تاثیر مثبت موفقیت شهرهای سبز بر عدالت اجتماعی و دسترسی، با ضریب مسیر ۰.۷۷ و عدد معناداری ۱۵.۲۰ تایید شد.

فرضیه چهارم فرعی مبنی بر تاثیر مثبت موفقیت شهرهای سبز بر مدیریت، مشارکت و خدمات شهری، با ضریب مسیر ۰.۷۹ و عدد معناداری ۱۹.۸۱ نیز تایید شد.

۵. نتیجه گیری

با توجه به یافته های تحقیق حاضر، موفقیت شهرهای سبز نه تنها بر بهبود شاخص های محیط زیستی و زیرساختی شهرها تاثیرگذار است، بلکه به طور مستقیم و معناداری با پیشرفت اقتصادی نیز مرتبط است. نتایج مدل سازی معادلات ساختاری نشان داد که زیرمولفه هایی مانند زیرساخت سبز و اکولوژی، کیفیت محیط زیست و انرژی، عدالت اجتماعی و دسترسی، و مدیریت، مشارکت و خدمات شهری، مسیرهای اصلی انتقال اثرات موفقیت شهرهای سبز به رشد اقتصادی هستند. تحلیل کیفی نیز تاکید کرد که مشارکت فعال شهروندان و برنامه ریزی جامع و منسجم شهری، این رابطه را تقویت می کند و موجب ارتقاء سرمایه اجتماعی و جذب فرصت های اقتصادی محلی می شود.

پیشنهادات عملی و مدیریتی: تقویت زیرساخت سبز و اکولوژی از طریق سرمایه گذاری بیشتر در توسعه فضاهای سبز، پارک ها و حفظ تنوع زیستی؛ بهبود کیفیت محیط زیست و انرژی از طریق کاهش آلودگی هوا، افزایش بهره وری انرژی و کنترل دمای سطح زمین؛ ارتقاء عدالت اجتماعی و دسترسی با تمرکز بر دسترسی عادلانه شهروندان به فضاهای سبز و طراحی مناسب برای سالمندان و گروه های آسیب پذیر؛ و تقویت مدیریت، مشارکت و خدمات شهری از طریق ایجاد برنامه های آموزشی، سیاست های مشارکتی و بهبود خدمات سبز.

پیشنهادات پژوهشی: گسترش نمونه های پژوهشی به شهرهای بیشتر؛ انجام مطالعات طولی برای بررسی اثرات بلندمدت؛ استفاده از مدل های پیچیده تر مانند تحلیل شبکه ای و شبیه سازی؛ تمرکز بر عوامل اجتماعی و فرهنگی مانند فرهنگ سازی و رفتار شهروندان؛ و توجه به سیاست های محلی و سرمایه گذاری.

محدودیت های تحقیق: محدودیت جغرافیایی (داده ها محدود به نمونه های شهری خاص)، محدودیت زمانی (مطالعه بر اساس داده های مقطعی)، محدودیت داده ها (دسترسی به داده های دقیق اقتصادی و محیط زیستی برخی مناطق با محدودیت مواجه بود)، محدودیت روش شناسی (بخش کیفی مبتنی بر مصاحبه و تحلیل محتوای محدود)، و پیچیدگی تعاملات (مدل مفهومی نمی تواند تمام روابط میان متغیرها را به صورت کامل پوشش دهد).

۶. منابع

آقامیری، حمیده سادات. (۱۴۰۰). جایگاه مشارکت شهروندی در اقتصاد سبز شهری با تاکید بر امنیت غذایی (مطالعه موردی: منطقه ۴ شهرداری تهران). فصلنامه علمی توسعه پایدار محیط جغرافیایی، ۳(۴)، ۱۴۲-۱۵۵.

بقالی اقدم، لیلا؛ صادقی، سیدکمال؛ نوبهار، الهام. (۱۴۰۴). مدل سازی شهر هوشمند تبریز در چشم انداز ۲۰۳۰: بررسی جامع شاخص های محیطی، اقتصادی و حکمرانی. اقتصاد و برنامه ریزی شهری، ۶(۱)، ۵۸-۷۵.

صالحی، اسماعیل؛ کریمی، سعید؛ حیدری، امید. (۱۴۰۲). ارزیابی جایگاه شاخص های اقتصادی در تحقق عدالت فضایی پارک ها و فضاهای سبز شهری، پژوهش موردی: شهر بندرعباس. فصلنامه علمی پژوهش های بوم شناسی شهری، ۱۴(۳۲)، ۱۳۳-۱۴۶.

عابدی، سمانه؛ خیری، فاطمه. (۱۳۹۹). ارزیابی اقتصادی احداث بام سبز در شهر تهران (مطالعه موردی منطقه ۹ شهرداری): رویکرد مدل سازی انتخاب و تحلیل هزینه-فایده. محیط شناسی، ۴۶(۳)، ۴۷۹-۵۰۲.

Chen, F., Zhu, L., Zhang, H., & Li, Y. (2025). Innovation-driven cities: Reconciling economic growth and ecological sustainability. Sustainable Cities and Society, 121, 106230.

Gursoy, H., Şenik, B., SENGUL, Z., & SORHUN, E. (2025). Developing a Framework for a Sustainable City Index: A Comprehensive Approach to Urban Sustainability. Sustainable Cities and Society, 130, 106669.

Huang, B., Gu, J., Zhang, M., & Feng, Z. (2025). Green Space Equality Is Better in Fast-Growing Cities: Evidence from 140 Cities in China. Land, 14, 366.

Mishra, V. (2025). Rethinking Urban Future: Towards Sustainable Cities and Communities. Anthropocene Science, 3.

UN. (2015). Transforming Our World: The 2030 Agenda for Sustainable Development. New York: United Nations.

World Bank. (2025). A Sustainable Cities Strategy for Ghana: Greener, Resilient, More Inclusive, and Prosperous Urban Growth. Washington, D.C.: World Bank Group.

Zucaro, A., & Agostinho, F. (2025). Urban sustainability: challenges and opportunities for resilient and resource-efficient cities. Frontiers in Sustainable Cities, 7.