جهاد و دفاع در برابر تجاوز دشمن امری واجب کفایی و مقدس

جهاد و دفاع در برابر تجاوز دشمن امری واجب کفایی و مقدس
نوشتاری از حجت الاسلام دکتر  غلامرضا پیوندی مدیر گروه فقه و حقوق پژوهشگاه

جنگ زمانی که رنگ تجاوز به خود بگیرد، پدیده ای شر و نامیمون و بزرگ ترین بلایی است که جوامع انسانی را تهدید و نابود کرده است. بیشتر جنگ هایی که تاکنون در جهان رخ داده است مانند دو جنگ جهانی اول و دوم که بیشترین خسارت جانی و مالی را به دنبال داشته است، چیزی جز تجاوز و ستمگری نبوده است. در این میان جنگ هایی که به عنوان عامل دفع تجاوز و مقابله با تجاوزگران به وقوع پیوسته است، دارای قداست و ارزش می باشند. به همین دلیل بحث جنگ تجاوزگرانه یا ستمگرانه و جنگ عادلانه قابل طرح است.

جنگ عادلانه به جنگی اطلاق می شود که اولا در مقام دفع تجاوز است و ماهیتی دفاعی دارد و ثانیا از هر نوع ستمگری، به کارگیری شیوه ها و روشهای غیر انسانی، کشتن غیر نظامیان و شکنجه و آزار اسرای دشمن و … به دور است. به تعبیر قرآن:
«و قاتلوا فی سبیل الله الذین یقاتلونکم و لا تعتدوا ان الله لا یحب المعتدین» (بقره/۱۹۰)

پس از هجرت، که مشرکان مسلمانان را آزار بسیاری دادند، خدا به مسلمانان اجازه جهاد داد تا از حقوق مشروع خویش دفاع کنند و از انواع جنگ، تنها جنگ در راه خدا مشروع اعلام شد؛ یعنی، جنگ با انگیزه های خدا پسندانه مانند دفاع از مظلومان، سرکوب کردن فتنه ظالمان و دفاع از سرزمین اسلامی نه برای رسیدن به اهدافی چون کشور گشایی، انتقام، ستم و برتری جویی. آیات زیر می تواند دلیلی بر این مدعا باشد:
آیه ۳۹ و ۴۰ سوره حج؛
اذن للذین یقاتلون بانهم ظلموا ۚ وان الله علی نصرهم لقدیر؛ به کسانی که [ستمکارانه] مورد جنگ و هجوم قرار می گیرند، چون به آنان ستم شده اذن جنگ داده شده، مسلما خدا بر یاری دادن آنان تواناست.
الذین اخرجوا من دیارهم بغیر حق الا ان یقولوا ربنا الله ۗ ولولا دفع الله الناس بعضهم ببعض لهدمت صوامع وبیع وصلوات ومساجد یذکر فیها اسم الله کثیرا ۗ ولینصرن الله من ینصره ۗ ان الله لقوی عزیز
آیه ۱۹۰ سوره بقره؛
وقاتلوا فی سبیل الله الذین یقاتلونکم ولا تعتدوا ۚ ان الله لا یحب المعتدین
و در راه خدا با کسانی که با شما می جنگند بجنگید، و [هنگام جنگ از حدود الهی] تجاوز نکنید، که خدا تجاوزکاران را دوست ندارد.
آیه ۷۴ و ۷۶ سوره نساء؛
۞ فلیقاتل فی سبیل الله الذین یشرون الحیاه الدنیا بالآخره ۚ ومن یقاتل فی سبیل الله فیقتل او یغلب فسوف نوتیه اجرا عظیما
الذین آمنوا یقاتلون فی سبیل الله ۖ والذین کفروا یقاتلون فی سبیل الطاغوت فقاتلوا اولیاء الشیطان ۖ ان کید الشیطان کان ضعیفا
منبع: وهبه مصطفی زحیلی، آثار الحرب فی الفقه الاسلامی، ج۱، ص۵۵ تا ۵۹.

وجوب همگانی دفاع در برابر تجاوز دشمن
وقتی به کشور مسلمان حمله می شود، دفاع از کشور، مقابله و مبارزه با دشمن و بیرون راندن دشمنان از کشورشان بر همه مسلمانان اعم از پیر و جوان واجب است.
به بیان دیگر : وقتی به یک کشور مسلمان حمله می شود، وظیفه همه مسلمانان از پیر و جوان این است که برای کشور برخیزند ، با دشمنان مقابله کرده و بجنگند و دشمن را از سرزمینشان بیرون کنند.
به فتوای فقها، بر همه مسلمانان واجب است از سرزمینی که مورد تهاجم قرار گرفته، دفاع کنند و تنهاشرط آن، قدرت و توانایی فرد بر دفاع و مقاومت در برابر دشمن است. در وجوب جهاد دفاعی برخلاف جهاد ابتدایی، حضور و اجازه امام معصوم(ع) یا نایب او شرط نیست.
به باور فقها در صورت تزاحم جهاد دفاعی با واجبات یا محرمات الهی نظیر هم زمانی با مناسک حج یا جنگیدن در ماه های حرام، جهاد دفاعی بر این امور مقدم است.
به فتوای فقها، جهاد دفاعی بر کسانی که قدرت جنگیدن داشته باشند (مرد و زن، کوچک و بزرگ، سالم و بیمار، و دور و نزدیک به محل جنگ) واجب کفایی است. (شهید ثانی، مسالک الافهام، ج۳، ص۸.)
پس تنهاشرط آن «قدرت و توانایی فرد بر دفاع و مقاومت» است؛ (برای نمونه نگاه کنید به: محقق حلی، شرائع الاسلام، ج۱، ص۲۸۷؛ علامه حلی، تذکره الفقهاء، ج۹، ص۳۷؛ کاشف الغطاء، کشف الغطاء، ج۴، ص۲۸۸؛ امام خمینی، تحریر الوسیله، ج۱، ص۴۶۱) و وجوب آن، برخلاف جهاد ابتدایی، مشروط به حضور یا اجازه امام (ع) یا نایب او نیست. (برای نمونه نگاه کنید به: علامه حلی، تذکره الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۹، ص۳۷؛ طباطبایی کربلایی، ریاض المسائل، ۱۴۱۸ق، ج۸، ص۱۴؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۱، ص۱۸؛ امام خمینی، تحریر الوسیله، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۴۶۱.)
دلیل وجوب جهاد دفاعی، علاوه بر دلیل عقلی، (سبزواری، مهذب الاحکام، دار التفسیر، ج۱۵، ص۱۰۱) جلوگیری از نابودشدن کشورهای اسلامی و پیروزی کفر و شرک بر اسلام دانسته شده است. (مروارید، سلسله الینابیع الفقهیه، ۱۴۱۳ق، ج۹، ص۳۲) صاحب جواهر، از فقیهان شیعه، وجوب جهاد دفاعی را به آیاتی از قرآن و روایات (حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۱۶ق، ج۱۵، ص۳۰) و همچنین اجماع مستند کرده است. (نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲۱، ص۴۷؛ و ج۲۱، ص۱۸-۱۹.)

نکته مهم:
طبق دیدگاه مشهور میان فقها، جهاد دفاعی تنها بر مسلمانانی واجب نیست که مورد هجوم دشمن اند؛ بلکه همه مسلمانان وظیفه دارند از مسلمانانی که در سرزمین های اسلامی مورد تجاوز قرار گرفته اند، دفاع کنند (شهید ثانی، مسالک الافهام، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۸) و مادامی که به مقدار نیاز به دفاع برنخاسته باشند، تکلیف از هیچ کس ساقط نمی شود. (کشف الغطاء، ج۴، ص۲۹۱)
فتوای جهاد برای مقابله با حمله وهابی ها به عتبات: فتوای شیخ جعفر کاشف الغطاء در حمله وهابی ها به نجف و کربلا در سال ۱۲۱۷ق، وی به همراه دویست نفر از فقها و مجاهدان توانست وهابی ها را دور کند. (آل محبوبه، ماضی النجف و حاضرها، ج۱، ص۳۲۶)
فتوا برای آزادی کشور فلسطین: فقیهانی نظیر محمدحسین کاشف الغطاء («المرجعیه الشیعیه و قضایا العالم الاسلامی من فتاوی و مواقف الامام الشیخ محمد الحسین آل کاشف الغطاء عن فلسطین»، مجله الموسم، ص۱۹۱.) آیت الله بروجردی (اباذری، آیت الله بروجردی آیت اخلاص، ۱۳۸۳ش، ص۱۱۷) و امام خمینی (امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۱۹۹) به وجوب دفاع از مردم فلسطین فتوا داده اند.
فتوای جهاد با داعش: فتوای جهاد علیه داعش را آیت الله سیستانی، مرجع تقلید ساکن عراق در سال ۱۳۹۳ش برای مبارزه با داعش صادر کرد. (حطاب، «توظیف الحشد الشعبی فی المدرک السیاسی العراقی»، ص۱۰۸)

وجوب تامین هزینه های جهاد بر مسلمانان:
مواردی از آیات قرآن که می توان بر حکم
۱. و انفقوا فی سبیل الله و لا تلقوا بایدیکم الی التهلکه … بقره / ۱۹۵
مقصود از «انفقوا فی سبیل الله» این است که اموال تان را در راه جهاد و دین هزینه نمایید. (مجمع البیان فی تفسیر القرآن، ج ۲، ص ۵۱۶)
۲. و اعدوا لهم ما استطعتم من قوه و من رباط الخیل ترهبون به عدو الله و عدوکم و آخرین من دونهم لا تعلمونهم الله یعلمهم و ما تنفقوا من شی ء فی سبیل الله یوف الیکم و انتم لا تظلمون. (انفال/۶۰)
۳. و ما لکم الا تنفقوا فی سبیل الله … لا یستوی منکم من انفق من قبل الفتح و قاتل اولئک
اعظم درجه من الذین انفقوا من بعد و قاتلوا …. (حدید/۱۰)

۴. ما کان لاهل المدینه و من حولهم من الاعراب ان یتخلفوا عن رسول الله و لا یرغبوا بانفسهم عن نفسه ذلک بانهم لا یصیبهم ظما و لا نصب و لا مخمصه فی سبیل الله و لا یطون موطئا یغیظ الکفار و لا ینالون من عدو نیلا الا کتب لهم به عمل صالح … و لا ینفقون نفقه صغیره و لا کبیره و لا یقطعون وادیا الا کتب لهم لیجزیهم الله احسن ما کانوا یعملون. (توبه/ ۱۲۱ و ۱۲۲)
آیه دلالت دارد بر استحباب چیزی که مستحب بر آن متوقف است، بلکه دلالت دارد بر وجوب چیزی که واجب بر آن توقف دارد (مقدس اردبیلی، زبده البیان فی احکام القرآن، ص ۳۰)
و از آنجا که این آیه و آیه قبل در مورد جهاد است و جهاد امری واجب است، انفاق در راه جهاد هم امری واجب خواهد بود.