تحلیل و بررسی اثرلت مثبت و منفی ساخت سد بر حکمرانی آب؛ بررسی موردی سد آتاترک در کشور ترکیه

چکیده

زمین لرزه مهیب ۸.۷ ریشتری که در تاریخ ۶ فوریه ۲۰۲۳ استان قهرمان مرعش ترکیه را لرزاند، نه تنها فاجعه ای طبیعی، بلکه کانون توجه جدیدی برای بررسی پیامدهای سد آتاترک نیز شد. مطالعات علمی بر احتمال ارتباط میان وزن سنگین دریاچه پشت سد و فعالیت لرزه ای منطقه تاکید دارند. سد آتاترک، به عنوان یکی از و شاهکار های مهندسی، ویژگی هایی منحصربه فردی دارد؛ از جمله نیروگاه برق آبی با توان تولید ۲۴۰۰ مگاوات و تولید سالانه ۸.۹ گیگاوات ساعتی که توان بالایی می باشد. این سد، بزرگ ترین سد ترکیه و اروپا و سومین سد عظیم دنیا به لحاظ حجم ساخت است و به تنهایی می تواند آب مصرفی کلان شهر استانبول را طی پنج روز تامین کند. با این حال، زلزله اخیر، بار دیگر توجه به سیاست های ناکارآمد احداث سدهای بزرگ با دریاچه های حجیم در مناطق پرخطر را جلب کرد. پیامدهای این زمین لرزه، فراتر از مرزهای ترکیه رفته و کشورهای سوریه، عراق و ایران را نیز تحت تاثیر قرار داد.

۱- مقدمه

مقدمه: احداث سد، تلاشی مهندسی است که نیازمند ارزیابی دقیق جنبه های گوناگونی مانند مسائل زیست محیطی، اجتماعی و اقتصادی است. اما زمانی که احداث سدی بر روی رودخانه ای بین المللی مطرح باشد، علاوه بر این موارد، ملاحظات دیپلماتیک و سیاسی نیز ضروری می گردد. سد آتاترک، که در استان جنوبی شانلی اورفا بر روی رود فرات، یکی از مهم ترین رودخانه های بین المللی بنا شده، نمونه ای بارز از این چالش ها است. هدف اولیه ساخت این سد در سال ۱۹۸۹ تامین انرژی برق آبی و آب شرب ترکیه بود، اما با گذر زمان، استفاده از آن به عنوان ابزاری دیپلماتیک نیز روشن شد. به همین دلیل، افکار عمومی این سازه را به «اهرم فشار دیپلماتیک» می شناسند[1].

همسایگان ترکیه، از جمله سوریه، عراق و حتی ایران، از تاثیرات هیدروپلیتیکی این سد آگاهی داشتند. اما هشداری جدی زمانی به صدا درآمد که زلزله ۸.۷ ریشتری استان قهرمان مرعش را لرزاند و باعث خسارات گسترده ای در ترکیه و کشورهای همسایه شد. بررسی ها نشان داد که این زمین لرزه حتی به سد آتاترک و دیگر سدهای سوریه و عراق نیز آسیب وارد کرده است. موضوع زمانی پیچیده تر شد که محققان دریافتند این سد دقیقا بر روی مرز یک گسل فعال بنا شده است، و دریاچه عظیم آن احتمالا باعث جابجایی لایه های زمین شده که اثرات آن تا استان قهرمان مرعش نیز گسترش یافته است[2].

ابعاد سیاسی و زیست محیطی: علاوه بر اثرات زیست محیطی، ساخت سد آتاترک به عنوان اهرمی سیاسی، تاثیرات گسترده ای بر اقتصاد و کشاورزی مناطق شمالی سوریه، به ویژه مناطق کردنشین، گذاشته است. ترکیه، با استفاده از کنترل آب به عنوان ماده ای حیاتی، تلاش کرده است نفوذ سیاسی خود را بر تصمیمات سایر کشورها تحمیل کند. این موضوع، نقض آشکار اصول مندرج در کنوانسیون ۱۹۹۷ سازمان ملل متحد است که تمامی دولت ها را ملزم به تامین حقابه پایین دست حتی فراتر از مرزهای ملی می نماید. با این حال، دولت ترکیه از امضای این کنوانسیون خودداری کرده و بحران آب را به عنوان ابزاری دیپلماتیک به کار گرفته است[3].

این سیاست ها پیامدهای عمیقی داشته؛ از قبیل نابودی کشاورزی در سوریه و عراق، از دست رفتن معیشت هزاران نفر و ایجاد مشاغل کاذب و بحران های اجتماعی. در ایران نیز تالاب هورالعظیم، یکی از زیستگاه های حیاتی منطقه، در نتیجه کاهش حقابه تقریبا خشک شده است.

📷

A B

شکل۱-الف) منطقه مطالعاتی قبل از احداث سد، ب) بعد از احداث سد

August 20, 1983 (Landsat 4) and post-dam changes observed on August 24, 2002 (Landsat 7)

حجم عظیم آب ذخیره شده در دریاچه این سد سبب حرکت لایه های زمین گشته و به طبع آن زمین لرزه های گوناگونی را سبب شده است.

۲- نتیجه گیری

ساخت این دست از سد ها بعد از بررسی ای اقتصادی، فرهنگی و زیست محیطی بسیار مناسب می باشد اما گاها سیاست های خودخواهانه ممکن است موجب آسیب به سایر زیستگاه ها و کشور ها گردد. ساخت سد آتاترک، نمادی از تلاش مهندسی و پیشرفت، در عین حال پرسشی جدی در مورد تاثیرات محیطی، سیاسی و لرزه ای آن مطرح می کند. اگرچه این سد با هدف تامین نیازهای انرژی و آب ترکیه ساخته شد، اما پیامدهای گسترده تر آن، چه در زمینه هیدروپلیتیکی و چه در بعد زیست محیطی، فراتر از مرزهای این کشور رفته است. وقوع زمین لرزه مهیب سال ۲۰۲۳ و پیامدهای ناشی از آن، ضرورت بازنگری در سیاست های توسعه ای مشابه را برجسته کرده و لزوم توازن میان منافع ملی و مسئولیت های بین المللی را به همگان یادآوری می کند. آینده منطقه، بیش از هر زمان دیگری، به همکاری و همگرایی میان کشورها برای مدیریت منابع مشترک وابسته است. احترام به اصول دیپلماتیک و حقوق زیست محیطی، می تواند گامی اساسی در جهت کاهش بحران ها و تضمین پایداری برای نسل های آینده باشد.

۳- منابع

[1]. Moghaddam, N., & Moghaddam, Y. (2023, November). The effects of dam construction on the movement of earth layers and earthquake generation, with a focus on the Atatürk Dam in Southeast Turkey. Paper presented at The Second National Conference on Water Quality Management and The Fourth National Conference on Water Consumption Management with the Approach of Reducing Wastage and Recycling, University of Tehran, Tehran, Iran.

[2]. Menga, Filippo. 2015. "Reconceptualizing hegemony: the circle of hydro-hegemony". UWA Publishing. https://doi.org/10.2166/wp.2015.063

[3]. AghaKouchak, Amir, et al.. 2021. "Anthropogenic Drought: Definition, Challenges, and Opportunities". Wiley. https://doi.org/10.1029/2019rg000683