تحلیل گفتمان انتقادی تلمیح و ایدیولوژی با تاکید بر شعر احمد شاملوبرپایه نظریات فرکلاف و ون دایک

تلمیح یکی از اصطلاحات فن بدیع است؛ عنصری فرامتنی که با پیوستن به متن5 دیگر، ساختار و معنای دیگر گونهای مییابد. ویژگی بیناذهنی و بینامتنی تلمیح، سبب میشود تا بین گوینده و خواننده، مشارکتی شکل گیرد. هدف اصلی این مقاله، واکاوی نسبت ایدیولوژی و تلمیح است؛ ازاین رو، با تاکید بر شعر شاملوبه این اصل توجه دارد که تلمیح نمیتواند بدون ایدیولوژی، ویژگی بینامتنی خود را در متن تثبیت کند. احضار تلمیحات، اگرچه میتواند ریشه در ناخودآگاه شاعر داشته باشد،اما نوع حضور5 برساخته آن، آگاهانه است. در این صورت، با تحلیل انتقادی متن، آن چه در ناخودآگاه متن مخفی است، آشکار میشود. روش این مقاله، تحلیل گفتمان است و با توجه به رویکرد ون دایک از ایدیولوژی، برخی ساختارهای ادبی را برآمده از مقاومت ایدیولوژیک در برابر گفتمانهای مسلط میداند. از این منظر رابطه ساختار و مقاومت ایدیولوژیک در شعر معاصر ایران قابل بررسی است. چنان که شکل به کارگیری عنصر تلمیح در شعر شاملو، به عنوان مخالف خوانترین شاعر معاصر در برابر گفتمانهای مسلط سیاسی و حت6ی ادبی، این رابطه را به شکل ویژه ای بازنمایی میکند. واکاوی نشانه شناختی تلمیحات شعر شاملو، به نوعی، نشانه شناسی ایدیولوژی اوست. مرکزی ترین تلمیح در شعر این شاعر، تلمیح مسیح است. به نظر میرسد این امر بهواسطه ایدیولوژی مقاومت شکل گرفته است.فراموشی ایدیولوژیک شاملو مبنی بر عدم توجه به تلمیحات ایرانی اسلامی نیز اصل مقاومت ایدیولوژیک او را روشنتر میکند.

کلیدواژه ها:

تلمیح ، ایدیولوژی ، گفتمان مسلط ، مقاومت ایدیولوژیک ، شاملو