واکاوی نسبت مسئولیت پذیری و نگرانی بر پایه تحلیل معناشناختی حزن در قرآن کریم

این پژوهش با هدف واکاوی نسبت مفهومی دوگان «مسئولیت پذیری – اضطراب و نگرانی» در قرآن کریم، به تحلیل معناشناختی ماده «ح ز ن» می پردازد. مسئله اصلی تحقیق آن است که آیا «حزن» در قرآن صرفا دلالت بر حالت عاطفی اندوه دارد یا در شبکه معنایی خود با مقوله هایی چون تعهد، مسئولیت و نگرانی اخلاقی پیوند برقرار می کند. روش پژوهش توصیفی تحلیلی و مبتنی بر رویکرد معناشناسی ساختگرا و تحلیل واژگان همنشین و جانشین در چارچوب تحلیل حوزه های معنایی است. بدین منظور، تمامی کاربردهای واژه «حزن» و مشتقات آن در قرآن استخراج و در پیوند با واژگان هم حوزه ای مانند «خوف»، «غم»، «ضیق»، «بث» و ... بررسی شده اند. یافته ها نشان می دهد که «حزن» در قرآن کریم، افزون بر دلالت عاطفی، در مواردی به مثابه واکنش مسئولانه انسان مومن در برابر تکلیف، فقدان فرصت طاعت یا پیامدهای اخلاقی کنش خویش معنا می یابد؛ در حالی که نفی حزن در تعبیراتی چون «لا خوف علیهم ولا هم یحزنون» ناظر به رفع اضطراب ناشی از نگرانی نسبت به آینده و پیامد مسئولیت است. بر این اساس، می توان گفت قرآن کریم با بازتعریف معنای حزن، از سطح هیجان صرف به سطحی وجودی اخلاقی ارتقا می دهد که در آن، نسبت میان ایمان، مسئولیت و آرامش تبیین می شود.

کلیدواژه ها:

قرآن کریم ، حزن ، اضطراب ، نگرانی ، مسئولیت پذیری ، معناشناسی ساختگرا