واکاوی معنا و مفهوم «ختایی» و «خطایی» در هنر ایران با استناد بر متون تاریخی و ادبی

سال انتشار: 1404
نوع سند: مقاله ژورنالی
زبان: فارسی
مشاهده: 21

فایل این مقاله در 22 صفحه با فرمت PDF قابل دریافت می باشد

استخراج به نرم افزارهای پژوهشی:

لینک ثابت به این مقاله:

شناسه ملی سند علمی:

JR_ISIR-9-4_004

تاریخ نمایه سازی: 22 آبان 1405

چکیده مقاله:

نقشمایه «ختایی» از مهم ترین عناصر تزئینی در هنرهای ایرانی اسلامی و دومین اصل از اصول هفت گانه کتاب آرایی ایران است؛ بااین حال، درباره معنا، خاستگاه و ریشه واژه های «ختایی» و «خطایی» و نسبت میان آن ها ابهام ها و دیدگاه های متفاوتی در متون تاریخی، ادبی و لغوی وجود دارد. پژوهش حاضر با هدف واکاوی معنا و ریشه واژگان «ختایی» و «خطایی» و تبیین خاستگاه تاریخی و تحول مفهومی آن ها در هنر ایرانی اسلامی انجام شده است. پرسش اصلی پژوهش این است که واژگان «ختایی» و «خطایی» در متون تاریخی و ادبی چه معنا و ریشه ای داشته و چه ارتباطی با نقشمایه های گیاهی و تزئینی هنر ایران پیدا کرده اند؟ این پژوهش با رویکرد تاریخی و روش توصیفی تحلیلی انجام شده و داده های آن با بهره گیری از متون تاریخی، ادبی و هنری، سفرنامه ها، فرهنگ های لغت و پژوهش های مرتبط گردآوری و تحلیل شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که «ختایی» در اصل، واژه ای منسوب به «ختا/ختای» و «ختن»، یعنی نواحی مرتبط با چین، بوده و رواج آن در هنر ایران با گسترش مناسبات فرهنگی و تجاری ایران و چین و ورود منسوجات، ظروف و دیگر محصولات چینی مزین به نقوش گیاهی ارتباط داشته است. این نقشمایه ها از سده های میانه اسلامی، به ویژه از دوره ایلخانی، وارد نظام منسجم کتاب آرایی ایران شده و هنرمندان ایرانی با بازآفرینی و تلفیق آن ها با سنت های بومی، یکی از عناصر بنیادین هنر تزئینی ایران را پدید آورده اند. بررسی متون همچنین نشان می دهد که صورت «خطایی» در شماری از منابع در کنار «ختایی» به کار رفته و افزون بر ارتباط با ختا و خطای، در برخی متون ادبی و روایات هنری با مفهوم «خطا، سهو و لغزش» نیز پیوند یافته است؛ به ویژه در تقابل مفهومی «خطایی» و «اسلیمی». بنابراین، هر چند دو صورت «ختایی» و «خطایی» در منابع تاریخی و ادبی گاه به جای یکدیگر به کار رفته اند، خاستگاه اصلی آن ها را می توان در نام های جغرافیایی مرتبط با چین و انتقال نقوش و عناصر هنری از آن حوزه به ایران جست وجو کرد. این نقشمایه پس از جذب و بازتفسیر در فرهنگ هنری ایران، در دوره صفوی به اوج تکامل رسید و از دوره شاه عباس اول با عنوان «گل های شاه عباسی» نیز رواج یافت.

نویسندگان

فاطمه باقری زاده

دانشجوی دکتری هنرهای اسلامی، دانشکده صنایع دستی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.

مهدی رجایی

استادیار، دانشکده صنایع دستی، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.