الگوی تربیتی پیوند باور و عمل دینی در دانش آموزان متوسطه (مطالعه ای آمیخته در استان اصفهان)

مقدمه و اهداف: در عصر جهانی شدن و مدرنیته، دینداری با چالش هایی چون عقلانیت ابزاری، تکثر ارزش ها و تزلزل یقین روبه رو شده است؛ با این حال، دین همچنان یکی از مهم ترین چارچوب های معنا بخش زندگی فردی و اجتماعی به شمار می رود. دینداری فرایندی پویا و تدریجی است که تحت تاثیر عوامل اجتماعی، فرهنگی و تربیتی مانند خانواده، مدرسه، گروه همسالان و رسانه ها شکل می گیرد و در الگوی پنج بعدی استارک و گلاک شامل ابعاد اعتقادی، مناسکی، عاطفی/تجربی، دانشی و پیامدی است. متون اسلامی نیز ایمان را امری صرفا ذهنی ندانسته، بلکه آن را در پیوندی تنگاتنگ با عمل و تجربه زیسته معرفی می کنند؛ با وجود این، پژوهش های داخلی (به ویژه در میان نوجوانان) از وجود شکاف نسبی میان باور دینی و عمل دینی حکایت دارند، شکافی که تحت تاثیر عواملی همچون جهانی شدن، گسترش فضای مجازی، مواجهه با ارزش های متعارض و ضعف پیوند آموزش شناختی با تربیت عملی شکل گرفته است. خانواده و مدرسه نقش بنیادین، و گروه همسالان و رسانه ها نقش تشدیدکننده ای در این دوره حساس رشدی دارند. از دیدگاه تربیتی، تاکید یک سویه بر آموزش معرفتی بدون تقویت تجربه دینی و مداومت عملی به دینداری ناپایدار و صوری می انجامد؛ از این رو پژوهش حاضر با رویکرد آمیخته، ضمن واکاوی رابطه باور و عمل دینی در دانش آموزان متوسطه استان اصفهان در پی شناسایی عوامل ایجادکننده شکاف و ارائه یک الگوی تربیتی بومی برای تقویت پیوند باور، عمل و سبک زندگی دینی است.روش پژوهش: این تحقیق از نظر هدف کاربردی و از نظر روش شناسی، آمیخته با طرح توالی اکتشافی انجام شد. در مرحله کیفی، پس از مرور نظام مند ادبیات نظری و تحلیل اسنادی، چارچوب مفهومی اولیه استخراج و سپس از راه مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق با دوازده متخصص حوزه معارف اسلامی، علوم قرآنی، برنامه ریزی درسی و آموزش وپرورش استان اصفهان تکمیل شد. داده های کیفی با استفاده از روش نظریه داده بنیاد و طی مراحل کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شد و اعتبار یافته ها از راه کنترل اعضا، بازبینی همتایان و ممیزی خبرگان تامین شد. در مرحله کمی، پژوهش به صورت پیمایشی بر روی ۳۸۲ دانش آموز متوسطه اول و دوم استان اصفهان در سال تحصیلی ۱۴۰۲-۱۴۰۳ انجام شد که نمونه گیری به صورت تصادفی از سیزده منطقه آموزشی استان اصفهان صورت گرفت. ابزار گردآوری داده ها شامل پرسشنامه دینداری استارک و گلاک و آزمون عمل به باورهای دینی «معبد» بود. یافته های بخش کیفی مبنای طراحی ابزارها و فرضیه ها قرار گرفت و بخش کمی برای آزمون روابط و تعمیم نتایج به جامعه آماری به کار رفت. تحلیل داده ها با استفاده از آمار توصیفی و روش های استنباطی شامل همبستگی پیرسون، رگرسیون سلسله مراتبی، تحلیل مسیر و معادلات ساختاری با رویکرد حداقل مربعات جزئی و نرم افزارهای SPSS و PLS انجام شد.نتایج: یافته های کیفی نشان داد گرایش دانش آموزان به باور و عمل دینی حاصل تعامل پیچیده عوامل درونی و بیرونی است. در میان عوامل بیرونی، خانواده با بیشترین فراوانی (۴۴ مورد) مهم ترین نقش را دارد و پس از آن محیط مدرسه (۳۲)، دوستان و همسالان (۲۲)، فرهنگ و جامعه (۱۹)، آموزش و تبلیغات دینی (۱۵) و اجبار اجتماعی (۱۲) قرار می گیرند. در بعد درونی، عقیده قلبی و ایمان شخصی (۲۶)، احساس آرامش روحی (۱۷) و انگیزه های آخرت گرایانه (۹) بیشترین تکرار را داشته اند. این نتایج بیانگر آن است که گرچه برخی رفتارهای دینی ممکن است تحت فشار اجتماعی انجام شوند، اما پایداری آنها وابسته به درونی شدن باور دینی است. در بخش کمی نتایج نشان داد میانگین باور دینی ۷۳/۲ و عمل به باور دینی ۵۴/۲ گزارش شد که بالاتر از حد متوسط نظری (۲) است. تحلیل همبستگی گویای وجود رابطه مثبت و معنادار میان باور دینی و عمل دینی و نیز میان این متغیرها با سبک زندگی دینی بود؛ همچنین بین باور دینی و عمل دینی و مولفه های آن با متغیرهای تحصیلی و جمعیت شناختی رابطه مثبت و معنادار وجود داشت (۰۱/۰>p). عمل به باور دینی نیز به طور معناداری از راه مولفه های اعتقادی، عاطفی، پیامدی و به ویژه مناسکی پیش بینی می شود؛ به گونه ای که باور مناسکی بیشترین قدرت پیش بینی را دارد (β=۰/۷۷  برای عمل به مستحبات). نتایج مدیابی و تحلیل مسیر (PLS) نشان داد باورهای دینی اثر مستقیم و معناداری بر سبک زندگی دینی (t=۱.۶۴)، عقاید تجربی دینی (t=۲.۶۷) و عمل دینی دارند (۰/۰۵>p). قوی ترین اثر مستقیم مربوط به عمل دینی بر سبک زندگی دینی بود (t=۹۷.۷۴, p<۰.۰۰۰۱)؛ همچنین اثرهای غیرمستقیم نشان داد باورهای دینی از راه میانجی گری عقاید تجربی دینی و عمل به باور دینی به طور معناداری سبک زندگی دینی را تبیین می کنند و الگوی پیشنهادی از برازش قابل قبولی برخوردار است (χ²/df=۵.۲۳، SRMR=۰.۰۹۱، NFI=۰.۹۱).شکل۱. تحلیل مسیر رابطه سبک زندگی دینی و باورهای دینی با میانجی عقاید تجربی دینی و عمل به باورهای دینیبحث و نتیجه گیری: پژوهش حاضر نشان می دهد که هرچند در شرایط کنونی سطح کلی دینداری دانش آموزان متوسطه اصفهان مطلوب ارزیابی می شود، ولی این امر به بستر تاریخی مذهبی شهر و نقش نهادهای تربیتی نسبت داده می شود و میان باور دینی و التزام عملی شکاف نسبی وجود دارد؛ شکافی که ریشه در ضعف پیوند تربیتی میان ایمان، تجربه دینی و عمل روزمره دارد. نتایج گویای آن است که گرایش به اعمال دینی (نماز، روزه، حجاب و...) حاصل تعامل عوامل درونی و بیرونی است و با اصل قرآنی «تلازم ایمان و عمل» (بیش از ۵۰ بار تکرار "الذین آمنوا و عملوا الصالحات") همخوانی دارد و نشان می دهد دینداری پایدار زمانی شکل می گیرد که باور دینی از سطح شناختی فراتر رود و به تجربه زیسته و کنش عملی تبدیل شود. در میان عوامل بیرونی، خانواده با بیشترین فراوانی کدگذاری (۴۴ مورد) مهم ترین عامل شکل دهنده گرایش دینی است؛ پس از آن مدرسه (۳۲ مورد)، دوستان و همسالان (۲۲)، فرهنگ جامعه (۱۹)، آموزش و تبلیغات دینی (۱۵) و فشار اجتماعی (۱۲) قرار دارند. عوامل درونی نیز شامل ایمان قلبی و تقوا (۲۶ مورد)، احساس آرامش روانی (۱۷) و انگیزه های آخرت گرایانه (۹) است. چالش های اصلی شامل دینداری ظاهری بدون باور عمیق، درک ناقص فلسفه عبادات، و تاثیر منفی فضای مجازی و همسالان است که مانع پایداری رفتار دینی می شود. یافته های آماری نشان می دهد بین باور دینی و ابعاد اعتقادی، عاطفی، مناسکی و پیامدی آن با عمل دینی و سبک زندگی دینی رابطه مثبت و معنادار وجود دارد و بعد مناسکی بیشترین قدرت پیش بینی رفتار دینی را دارد. تحلیل مسیر نیز اثر مستقیم و غیرمستقیم باورها را از راه تجربه و عمل دینی بر سبک زندگی تایید می کند و تعامل چرخه ای باور و عمل را نشان می دهد. به طور کلی پژوهش حاضر یک الگوی تربیتی چهاربخشی شامل باورهای دینی، تجربه و عقاید دینی، عمل دینی و سبک زندگی دینی ارائه می دهد که در آن خانواده و مدرسه به عنوان کانون های اصلی تربیت دینی، نقش محوری دارند. این الگو بر ضرورت آموزش معنادار فلسفه عبادات، تقویت انگیزه های درونی، همراهی عملی والدین، حمایت نهادی مدرسه و بازتعریف مناسک دینی متناسب با زیست جهان نوجوانان و فضای دیجیتال تاکید می کند. درمجموع نتایج می تواند مبنایی برای سیاست گذاری تربیتی و طراحی برنامه های آموزشی موثر در جهت کاهش شکاف باور و عمل دینی در نظام آموزش وپرورش باشد.تشکر و قدردانی: بدین وسیله از تمامی مسئولان و دانش آموزان متوسطه استان اصفهان که در این پژوهش ما را یاری کردند، صمیمانه سپاسگزاریم.تعارض منافع: در این پژوهش هیچ گونه تعارض منافعی وجود ندارد.

کلیدواژه ها:

الگوی تربیتی اسلامی ، باور دینی ، عمل به باور دینی ، پیوند باور و عمل ، پژوهش آمیخته