بررسی و نقد خوانش مبانی نظری سند تحول بنیادین آموزش و پرورش ایران از مفهوم فطرت

مقدمه و اهداف: این مقاله با هدف بررسی و نقد خوانش مبانی نظری سند تحول بنیادین آموزش و پرورش ایران از مفهوم «فطرت» نگاشته شده است. تمرکز اصلی بر سند «مبانی نظری تحول بنیادین» است که به عنوان بنیان نظری تمام سیاست گذاری ها، برنامه ریزی ها و اسناد تحولی در نظام تعلیم و تربیت رسمی عمومی جمهوری اسلامی ایران عمل می کند. اهمیت این پژوهش از آن جهت است که هر نظام آموزشی اهداف و دورنمای خود را بر چارچوب نظری ویژه ای بنا می کند و نظام آموزشی ایران نیز بر بنیاد انسان شناختی فطرت الهی استوار کرده است. تاکید بر فطرت الهی، مسیر تربیت را به ویژه در عرصه تربیت دینی جهت دهی می کند و به رویکرد ویژه ای می انجامد که تاکنون مورد ارزیابی و نقد جامع قرار نگرفته است. با توجه به ابهام در معنای فطرت و رابطه آن با مفاهیم مشابه مانند طبیعت و استعداد و نیز تعاریف مختلف و گاه متعارض حتی در میان اندیشمندان مسلمان، این پژوهش به بررسی دیدگاه های نظری پشتیبان سند در مفهوم فطرت می پردازد و آن را از این دیدگاه، ارزیابی و نقادی می کند. این دیدگاه ها یا به صورت ارجاعی (مانند امام خمینی، شهید مطهری و علامه طباطبایی) یا استنباطی از مبانی انسان شناختی سند به دست آمده اند. اندیشمندان کلیدی بررسی شده شامل علامه محمدحسین طباطبایی، خسرو باقری، محمدتقی مصباح یزدی، مرتضی مطهری، محمدعلی شاه آبادی و امام خمینی می شوند.مرتبط ترین پژوهش های پیشین شامل کارهای تجاری مقدم و همکاران (۱۳۹۹) و شیروانی شیری (۱۴۰۳) در بررسی مولفه های برنامه درسی مبتنی بر فطرت گرایی توحیدی و نیز تحقیق ملکی (۱۳۸۹) در نقد مبانی برنامه درسی ملی براساس شاخص های فطرت است، اما این پژوهش ها معیارهای به دست آوردن شاخص های فطرت را روشن نکرده اند. وجه تمایز پژوهش حاضر، نقد و ارزیابی خوانش فطرت از دیدگاه مبانی نظری با توجه به بنیان های نظری پشتیبان برآمده از دیدگاه های اندیشمندان مسلمان است. این پژوهش به سه پرسش اصلی پاسخ می دهد: نخست، مهم ترین ویژگی های فطرت در مبانی نظری سند تحول چیست؟ دوم، خوانش مبانی نظری از فطرت چه نسبتی با دیدگاه های اندیشمندان مسلمان دارد؟ سوم، چه ارزیابی و نقدی از این خوانش می توان ارائه داد؟روش پژوهش: با توجه به آنکه فطرت یک مفهوم انسان شناختی می باشد و تعاریف مختلف و گاه متعارضی حتی در میان اندیشمندان مسلمان از آن ارائه شده است، تحلیل و نقادی خوانش مدنظر مبانی نظری از فطرت مستلزم فهم چارچوب نظری زیربنای آن و دیدگاه های پشتیبان است؛ از این رو در این پژوهش از روش تحلیل محتوای کیفی با رویکرد پس رونده استفاده شده است. این روش شامل استخراج گزاره ها و مفاهیم کلیدی از متون و اسناد آموزشی، دسته بندی آنها در ذیل چهار محور فطرت (مضمون، ابعاد، ثبات و تعین بخشی) و بازگشت از سطح گزاره های سند به لایه های زیرین نظری برای استنباط دیدگاه پشتیبان است. روش تحلیل پس رونده که در زمره روش های کیفی قرار می گیرد، هدف آن کشف معنا و تفسیر مفاهیم نهفته در متون از راه بازگشت به اصول نخستین است؛ درنهایت پس از کشف دیدگاه پشتیبان، با روش نقد درونی و توجه به انسجام منطقی، این خوانش مورد نقد و ارزیابی قرار می گیرد. نقدها در دو حوزه فلسفی و پیامدهای تربیتی بیان شده اند.یافته های پژوهش: این مطالعه، نخست مفهوم فطرت در مبانی نظری سند تحول را توصیف می کند و سپس با تحلیل پس رونده، دیدگاه های پشتیبان را از راه تطبیق و مقایسه گزاره ها و عبارات سند با دیدگاه های اندیشمندان مسلمان معاصر (که ارجاع مستقیم یا استنباط شده اند) کشف می کند: علامه محمدحسین طباطبایی (فطرت به عنوان خلقت تکوینی عام و وجود مقید انسانی که زمینه حرکت به سوی کمال مطلق را فراهم می کند)، خسرو باقری (فطرت به عنوان معرفت حضوری و گرایش به خداوند در معنای قرآنی حداقلی، متمایز از معنای فلسفی عام)، محمدتقی مصباح یزدی (فطرت در معنای دینی خاص به عنوان شناخت و گرایش به خداوند با تمایز میان معانی لغوی، عام و دینی)، مرتضی مطهری (فطرت به عنوان ادراکات بدیهی و گرایش های متعالی مانند حقیقت جویی، فضیلت خواهی و پرستش با برداشت حداکثری و بالقوه)، محمدعلی شاه آبادی و امام خمینی (فطرت به عنوان عشق ذاتی به کمال مطلق یا خداوند، بالفعل و زوال ناپذیر).با تحلیل پس رونده، گزاره های مبانی نظری در چهار محور دسته بندی شد: ۱. مضمون (محتوایی یا ساختاری: معرفت حضوری به خداوند، گرایش های متعالی و کمال طلبی مطلق)؛ ۲. ابعاد (حداقلی یا حداکثری: نسبت با دین و گرایش های انسانی، با برداشت حداکثری)؛ ۳. ثبات (غیراکتسابی، ثابت و زوال ناپذیر) و ۴. تعین بخشی (بالقوه نیازمند فعلیت از راه آزادی). این خوانش ترکیبی ناسازگار از دیدگاه های علامه، مطهری، باقری، مصباح و شاه آبادی ارائه می دهد، اما در نسبت با دین و ابعاد حداکثری به مطهری نزدیک تر است. نقدها شامل این موارد است: در محور مضمون، خلط معنایی بین فطرت محتوایی و ساختاری، آشفتگی روشی در دلالت های تربیتی، و عدم لزوم حرکت از کمال طلبی مطلق به خداوند؛ در محور تعین بخشی، خطر اقتدارگرایی با برداشت مثبت از آزادی که خیر را از پیش تعیین می کند و خطر تضعیف عاملیت فرد در فعلیت بخشی به فطرت است و در محور ابعاد نیز ابهام در نسبت میان دین و اخلاق که می تواند با خطر مغفول گذاردن اخلاق پیشادینی همراه باشد.جدول ۱. جمع بندی خوانش مبانی نظری از فطرتویژگی های فطرتنسبت خوانش فطرت در مبانی نظری با دیدگاه های متفکران یادشدهمضمون محتوایی یا ساختاریتلفیق محتوایی (باقری، مصباح یزدی و مطهری) و ساختاری (علامه)ابعاد حداقلی یا حداکثریحداکثری: مطهریثبات (غیراکتسابی) یا اکتسابیثبات: علامه، شاه آبادی، امام خمینی، مطهری، مصباح یزدیبالقوگی یا فعلیت فطرتبالقوگی: مطهری بحث و نتیجه گیری: به طور کلی یافته ها نشان می دهند که خوانش مبانی نظری از فطرت، ترکیبی ناسازگار از تعاریف ساختاری (علامه)، محتوایی حداکثری (مطهری) و محتوایی حداقلی (باقری و مصباح) است که با مفهوم کمال طلبی مطلق (نزدیک به شاه آبادی) آمیخته شده، اما در محور ثبات با بیشتر متفکران همخوانی دارد و در تعین بخشی به مطهری نزدیک می شود. این خوانش دچار ابهامات مفهومی عمیقی است: تلفیق بدون تمایز میان ابعاد مضمونی فطرت به خلط معنایی و دلالت های تربیتی متناقض می انجامد که مربیان را با ابهام روش شناختی روبه رو می سازد و به عدم انسجام در برنامه های درسی و تربیتی منتهی می شود؛ افزون بر این، تعبیر آزادی مثبت در محور تعین بخشی، خطر اقتدارگرایی اخلاقی را به همراه دارد، زیرا خیر (قرب الهی) را از پیش تعیین می کند، مسئولیت اخلاقی را تضعیف می نماید، آزادی را از امکان انتخاب (خیر و شر) به ضرورت مسیر معین تقلیل می دهد و با خطر تضعیف عاملیت فرد در فعلیت بخشی به فطرت همراه است. درنهایت ابهام در نسبت میان دین و اخلاق با نظر به ابعاد حداکثری فطرت، احتمال مغفول گذاردن اخلاق پیشادینی و نادیده گرفتن حلقه ای کلیدی در تربیت دینی را ممکن می سازد.درنتیجه این خوانش فطرت گرایانه سند تحول، هرچند پتانسیل جهت دهی به تربیت الهی را دارد، اما به دلیل ناهماهنگی های منطقی و تربیتی، نیازمند بازنگری است. پیشنهاد می شود در بازنگری آتی، تمایز میان سطوح معنایی فطرت روشن شود، دلالت های تربیتی انسجام یابد و آزادی به عنوان امکان انتخاب آگاهانه (نه ضرورت کمال) بازتعریف شود؛ این امر نه تنها به ترسیم فضای تربیتی مطلوب کمک می کند، بلکه خلا پژوهشی موجود را پر می کند و به سیاست گذاری های آموزشی مبتنی بر فطرت الهی عمق می بخشد.

کلیدواژه ها:

فطرت ، مبانی انسان شناختی ، مبانی نظری سند تحول ، دیدگاه های نظری پشتیبان ، نقد درونی ، تربیت دینی