تحلیل تطبیقی «خلع بدن» در حکمت اشراق و «تجربه خروج از بدن» در رویکردهای تجربی معاصر

پدیده جدایی آگاهی از کالبد فیزیکی یکی از مرموزترین و در عین حال پایدارترین تجارب بشری در طول تاریخ بوده است. در این مقاله دو رویکرد مهم به این موضوع به صورت تحلیلی تطبیق داده می شوند. از یک سو، «خلع بدن» (موت ارادی) در حکمت اشراق، به منزله یک «ملکه روحانی»، اوج سلوک حکمی و ارادی و اکثرا فعالانه محسوب می شود؛ از سوی دیگر، «تجربه خروج از بدن» در رویکردهای تجربی معاصر اغلب به منزله یک «رخداد طبیعی»، انفعالی و تصادفی توصیف می شود. مسئله اصلی پژوهش این است که در پرتو تحلیل این دو رویکرد، تمایزات ماهوی این دو پدیده به رغم برخی شباهت های ظاهری تبیین شود. این تبیین، که با رویکرد توصیفی-تحلیلی و به نحو تطبیقی صورت گرفته، نشان می دهد «خلع بدن» در اندیشه سهروردی کنشی فعال، ارادی، غایتمند و کاملا مندرج در یک نظام متافیزیکی منسجم است و می تواند به «یقین» معرفتی نیز بینجامد. در مقابل، «تجربه خروج از بدن»، مطابق تحلیل رویکردهای تجربی معاصر، پدیده ای عمدتا انفعالی، فاقد غایت و معلق در یک «خلا تفسیری» میان داده های عصب شناختی (نیازمند پدیدارشناسی عصبی) و رویکردهای واقع گرایانه است. نتایج تحقیق نشان می دهد که تفاوت اصلی این دو تحلیل در چهار محور کلیدی قابل طرح است: (۱) عاملیت (ارادی در برابر انفعالی)، (۲) غایتمندی (معرفت محور در برابر بی هدف)، (۳) هستی شناسی (سفر عمودی به عالم مثال در برابر سفر افقی در جهان فیزیکی)، و (۴) قدرت تبیین (ظرفیت الگوی سهروردی برای رفع بن بست های رویکرد واقع گرایانه).

کلیدواژه ها:

خلع بدن ، تجربه خروج از بدن ، حکمت اشراق ، رویکردهای تجربی معاصر