نقد تحلیلی اشکالات برهان اعتماد در اثبات عصمت انبیاء

عصمت انبیاء از موضوعات اصلی علم کلام شیعی است و نقشی تعیین کننده در اعتبار وحی و مشروعیت رسالت دارد. در میان دلایل عقلی اثبات عصمت، «برهان اعتماد» به دلیل اتکا بر اصلی روان شناختی-اجتماعی جایگاه ویژه ای دارد. این برهان بیان می کند که تحقق کامل هدف نبوت در گرو اعتماد مطلق به پیامبر است، اعتمادی که صرفا با عصمت کامل در باور، احکام و رفتار حاصل می شود. پژوهش حاضر با روش تحلیلی-انتقادی، مهم ترین نقدهای وارد بر این برهان را بررسی می کند. نخستین نقد، امکان تحقق اعتماد بدون عصمت کامل است که مبتنی بر تشبیه پیامبران به علما یا متخصصان غیرمعصوم بوده و با توجه به تفاوت های اساسی در ماموریت، امکان سنجش خطا و دامنه اثر «قیاس مع الفارق» به شمار می آید. نقد دوم، استلزام جبر از عصمت است که با تفکیک میان «امتناع بالذات» و «امتناع بالغیر» پاسخ داده شده و بیان می شود که عصمت اوج کمال اختیاری ناشی از علم شهودی و محبت الهی است و به معنای سلب اراده نیست. نقد سوم، محدود بودن دامنه اثباتی برهان نسبت به مدعاست که با تبیین جامعیت ملکه نفسانی عصمت در همه شرایط رفع می شود؛ حتی گناه در خلوت یا پیش از بعثت، اعتماد عمومی و شان رسالت را مخدوش می کند و پیامبران از آغاز معصوم بوده اند. یافته ها نشان می دهد برهان اعتماد توان اثبات عصمت جامع انبیاء را در ابعاد شرعی، معرفتی و اجتماعی دارد. این برهان ضمن آشکار کردن ضرورت عقلی عصمت، در برابر نقدها استوار مانده و مبنایی معتبر برای دفاع از عصمت همه جانبه انبیاء فراهم می آورد.

کلیدواژه ها:

عصمت ، انبیاء ، نبوت ، برهان اعتماد