کثرت گرایی فقهی، الگوی پایه برای تاسیس و توسعه کثرت گرایی دینی

کثرت گرایی فقهی، به عنوان یکی از مهم ترین دستاوردهای نظری در تاریخ اندیشه اسلامی، این پرسش اساسی را مطرح می سازد که آیا می توان این الگو را از قلمرو فقه به عرصه اعتقادات و کلام نیز تعمیم داد؟ این پژوهش با روش تحلیلی-تطبیقی، ضمن بررسی مبانی معرفت شناختی و کلامی نظریات «تخطئه» (در سنت امامیه) و «تصویب» (در میان اهل سنت)، استدلال می کند که اولا کثرت گرایی فقهی ای که مستند به نظریه تخطئه است، ریشه در پذیرش امکان خطای فقیه در عین تلاش روشمند وی دارد؛ ثانیا دلایل عقلی نظریه تخطئه از جمله تفکیک حقیقت از فهم حقیقت، اصل عدالت الهی (قبح عقاب بلا بیان)، حجیت به مثابه منجز و معذر، و خطاپذیری غیرمعصوم قابلیت تعمیم به حوزه اعتقادات را دارند. در مقابل، دیدگاه تصویب به دلیل لوازم نسبی گرایانه و محذورات عقلی (مانند اجتماع نقیضین و ترجیح بلامرجح) ظرفیت تعمیم ندارد. یافته اصلی پژوهش گویای آن است که با تکیه بر اخلاق باور و اخلاق الهی، می توان به یک نوع کثرت گرایی اعتقادی و کلامی راه یافت و می توان قبول کرد، متکلم نیز همچون فقیه، پس از تلاش های روشمندانه و بذل وسع معرفتی خود به باورهایی موجه دست می یابد و در صورت خطای غیرعمدی معذور و دارای حجت است. این رویکرد، ضمن پاسداشت حقیقت واحد دینی و نیز نشان دادن الگوی قابل قبول برای کثرت گرایی دینی، زمینه ساز گفتگوی سازنده و همزیستی مسالمت آمیز میان مذاهب اسلامی و نیز ادیان مختلف در عصر حاضر می شود.

کلیدواژه ها:

کثرت گرایی فقهی ، کثرت گرایی دینی ، نظریه تخطئه ، نظریه تصویب ، اخلاق باور