کارکرد نمادین اشیای آبگینه و اهمیت آن در هنر اسلامی با تاکید بر حکمت اسلامی

هنر آبگینه سازی که از پیشینه طولانی در منطقه خاورمیانه برخوردار است، با توسعه تمدن اسلامی در سرزمین هایی چون ایران و مصر به اوج شکوفایی رسید. در فاصله سده های سوم تا هفتم هجری، این هنر با کاربرد اشیای شیشه ای در اماکن مذهبی، نقش پذیری آیات قرآن و ادعیه بر روی آن ها و توصیف این اشیاء در متون دینی و ادبی، از جایگاه معنوی والایی برخوردار شد. پژوهش حاضر با هدف شناخت مفاهیم نمادین شیشه و ظروف آبگینه در زمان اوج شکوفایی اش در ایران و مصر، در پی پاسخ به این پرسش است که چرا اشیای آبگینه در فرهنگ اسلامی از اهمیت ویژه ای برخوردار هستند؟ روش تحقیق استدلالی و مبتنی بر نشانه شناسی اشیاء است. روش گردآوری اطلاعات اسنادی و کتابخانه ای است و نمونه های پژوهش شامل ۲۴ شیء آبگینه هستند که براساس معیارهای پژوهش و در دسترس بودن اطلاعات، از منابع کاتالوگ ها و سایت موزه ها انتخاب شدند.شفافیت و انتقال نور، به عنوان دو ویژگی اصلی مرتبط با شیشه، در آیه ۳۵ سوره «نور» تحسین شده است. یافته های تحقیق نشان می دهد که اشاره مستقیم قرآن به ویژگی های منحصربه فرد شیشه، همراه با بازتاب آن در اشعار و ادبیات اسلامی، سبب تمایز آبگینه از سایر مواد شده است. از آنجا که شیشه نور را از خود عبور می دهد و سایه ایجاد نمی کند، در حکمت اسلامی ظروف شیشه ای از جایگاه بالاتری در مراتب وجود برخوردارند. این ظروف عمدتا برای نگهداری مایعات یا به عنوان چراغ دان در اماکن مذهبی استفاده می شدند. ویژگی های مذکور اشیای شیشه ای در کنار مفاهیم تزئیناتی مانند کتیبه های دعایی و تصویر پرندگان عملکرد نمادین این اشیاء در فرهنگ اسلامی را تقویت کرده است؛ لذا در حکمت اسلامی، ظروف شیشه ای نماد خداوند، جان، معرفت و معنویت هستند. در نتیجه، آبگینه در هنر اسلامی نه تنها به دلیل زیبایی و کاربردهای مادی، بلکه به واسطه کارکرد معنوی و نمادین آن مورد توجه قرار گرفته است.

کلیدواژه ها:

کلید­واژه ­ها: هنر اسلامی ، هنر آبگینه ، حکمت اسلامی ، نمادگرایی ، نشانه شناسی