تحلیل گفتمان نوسازی در دوران پهلوی دوم با تاکید بر صنعت خودروسازی داخلی (۱۳۵۷-۱۳۴۱ ه.ش)

ضرورت، چگونگی، امکان و امتناع نوسازی و توسعه همواره در ایران مسئله مند و مناقشه برانگیز بوده است و جریان ها و گروه های فکری متکثر در ادوار مختلف درباره آن به طرح بحث، استدلال و ایده پردازی پرداخته اند. در این مطالعه عطف به صنعت خودروسازی داخلی به مثابه مترونوم توسعه، تلاش شده تا به فهمی گفتمانی از مقوله نوسازی، تحولات و فرازونشیب های خودروسازی داخلی در عصر پهلوی تا وقوع انقلاب اسلامی پرداخته شود. خودروسازی در دوره مورد بررسی به عنوان صنعتی بنیادین، محل نزاع های گفتمانی عدیده بین دو اردوگاه گفتمانی مخالف است که هرکدام سیاست ها و رویکردهای مختلفی را در این زمینه پیش گرفته و مرجح می سازد؛ از همین رو تلاش شده تا با استفاده از چارچوب نظری و روش شناختی لاکلائو و موفه و مرور و تدقیق برنامه های سوم تا پنجم توسعه به تحولات، گفتارها و زمینه های گفتمانی این حوزه پرداخته شود. یافته های پژوهش نشان می دهد که گفتمان پهلوی با مفصل بندی دال هایی نظیر «انقلاب سفید»، «تمدن بزرگ» و «رفاه طبقه متوسط» حول محور «تولید خودرو» سعی در تثبیت معنای نوسازی داشت و با ایجاد یک زنجیره تفاوت، مخالفان خود را طرد می کرد. درمقابل با بروز رخدادهای بحران ساز در دهه پنجاه، پادگفتمان های رقیب که عمدتا تحت تاثیر سه جریان عمده سیاسی _ فرهنگی شامل گروه های مخالف واجد گفتمان چپ، گفتمان اسلام مارکسیستی و حامیان اسلام سیاسی بود، در یک زنجیره هم ارزی، حول دال میان تهی «استقلال» و وقته های ایجابی نظیر «توسعه درون زا»، «خودتحققی» و «بازگشت به خویشتن» مفصل بندی شدند. نتایج همچنین موید آن است که این پیوند گفتمانی و ناتوانی گفتمان حاکم در هژمونیک کردن این دال های آرمانی و تبدیل شدن خودرو به مقوله ای بحران ساز، زمینه را برای هژمونیک شدن گفتمان انقلابی فراهم کرد؛ گفتمانی که با طرد «صنعت مونتاژ» و تاکید بر استقلال همه جانبه، معنای جدیدی از توسعه را در آستانه انقلاب ۱۳۵۷ برساخت و فروپاشی هژمونی حاکم را رقم زد.

کلیدواژه ها:

نوسازی ، خودروسازی داخلی ، پهلوی دوم ، مونتاژ ، بحران پیکان ، غرب زدگی ، وابستگی