سازوکارهای انتقال علوم ریاضی در سنت استاد-شاگردی (سده سوم تا پنجم هجری)

سال انتشار: 1405
نوع سند: مقاله ژورنالی
زبان: فارسی
مشاهده: 28

فایل این مقاله در 27 صفحه با فرمت PDF قابل دریافت می باشد

استخراج به نرم افزارهای پژوهشی:

لینک ثابت به این مقاله:

شناسه ملی سند علمی:

JR_JHIC-59-1_004

تاریخ نمایه سازی: 21 آبان 1405

چکیده مقاله:

سده های سوم تا پنجم هجری را می توان عصر تکوین شبکه های علمی غیررسمی در تاریخ ریاضیات جهان اسلام دانست؛ دورانی که انتقال دانش ریاضی، بیش از آنکه در نهادهای آموزشی متمرکز صورت پذیرد، در بطن تعاملات علمی استاد و شاگرد جریان داشت. پژوهش حاضر با روش توصیفی - تحلیلی و رویکردی تاریخی، به این پرسش می پردازد که در غیاب ساختارهای رسمی آموزشی، انتقال و تداوم دانش ریاضی در پیوندهای علمی میان استادان و شاگردان، از چه سازوکارهایی بهره می جست؟ در پاسخ به این پرسش، چهار سازوکار اصلی بررسی می شود: نخست، «حلقه های درس» به مثابه بستر بنیادین آموزش و مباحثه؛ دوم، «رحله های علمی» به عنوان زمینه ای برای انتقال دانش و پیوند میان مراکز و مناطق جغرافیایی؛ سوم، «القاب علمی» به منزله ابزاری برای تثبیت منزلت، صلاحیت و جایگاه علمی؛ و چهارم، «اجازه» به عنوان عاملی برای مشروعیت بخشی به انتقال دانش و تایید پیوند علمی میان استاد و شاگرد. اگرچه علوم ریاضی در تقسیم بندی کهن، حساب، هندسه، نجوم و موسیقی نظری را دربرمی گیرد، این پژوهش، به سبب تمرکز بر ریاضیات محاسباتی و علوم نجومی، موسیقی نظری را از قلمرو بررسی خود کنار می نهد. یافته ها نشان می دهد که انتقال دانش ریاضی در این دوره، حاصل تعامل میان الگوهای آموزشی برخاسته از علوم دینی و مقتضیات معرفتی و عملی علوم ریاضی بود. این تعامل امکان داد تا ریاضی دانان مسلمان، بدون اتکا به نهادهای رسمی و متمرکز، به آموزش، تربیت شاگرد و استمرار سنت های علمی بپردازند. هم افزایی حلقه، رحله، عناوین علمی و اجازه نیز ضمن تقویت پیوستگی زنجیره های علمی، زمینه تولید، بازتولید و گسترش دانش ریاضی را در تمدن اسلامی فراهم ساخت.

کلیدواژه ها:

نویسندگان

طاهره شریف زاده

پژوهشگر پست دکتری،گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

احمد بادکوبه هزاوه

استاد گروه تاریخ و تمدن ملل اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران،ایران

مراجع و منابع این مقاله:

لیست زیر مراجع و منابع استفاده شده در این مقاله را نمایش می دهد. این مراجع به صورت کاملا ماشینی و بر اساس هوش مصنوعی استخراج شده اند و لذا ممکن است دارای اشکالاتی باشند که به مرور زمان دقت استخراج این محتوا افزایش می یابد. مراجعی که مقالات مربوط به آنها در سیویلیکا نمایه شده و پیدا شده اند، به خود مقاله لینک شده اند :
  • آژند، یعقوب (۱۳۸۰). نظام سنتی استاد و شاگرد در نقاشی ...
  • ابنابیاصیبعه، احمدبنقاسم (۲۰۰۱). عیون الانبا فی طبقات الاطباء. قاهره: الهیئه ...
  • ابناکفانی، محمدبنابراهیم (۱۹۹۰). ارشاد القاصد الی اسنی المقاصد فی انواع ...
  • ابنبشکوال، خلفبنعبدالملک (۱۴۲۹). الصله مع التکمله و صله الصله. بیروت: ...
  • ابنجلجل، سلیمانبنحسان (۱۹۵۵). طبقات الاطباء و الحکماء. محقق فواد سید. ...
  • ابنخلدون، عبدالرحمنبنمحمد (۱۹۹۲). مقدمه ابنخلدون. محقق اتین مارک کاترمیر. بیروت: ...
  • ابنشاکر کتبی، محمدبنشاکر (بیتا). فوات الوفیات و الذیل علیها. محقق ...
  • ابنصاعد اندلسی، صاعدبناحمد (۱۳۷۶). التعریف بطبقات الامم. مصحح غلامرضا جمشید ...
  • ابنقدامه بغدادی. رساله فی معرفه زمان حصول الاشکال الکواکب فی ...
  • ابنمنظور، محمدبنمکرم (۱۴۱۹). لسان العرب. مصحح امینمحمد عبدالوهاب. بیروت: داراحیا ...
  • ابنندیم، محمدبناسحاق (۱۴۳۰). الفهرست للندیم. مصحح ایمن فواد سید. لندن: ...
  • ابنهیثم، محمدبن حسن. مقاله فی الرصد. نسخه خطی دانشکده ادبیات، ...
  • ابوریحان بیرونی، محمدبناحمد(۱۴۱۳). تحدید نهایات الاماکن لتصحیح مسافات المساکن. محقق ...
  • ابوریحان بیرونی، محمدبناحمد (۱۳۶۲). التفهیملاوائلصناعهالتنجیم. مصحح جلالالدین همایی. تهران: بابک ...
  • ابوریحان بیرونی، محمدبناحمد (۱۹۸۳). تحقیق ماللهند. بیروت: عالم الکتاب ...
  • ابونصر عراق، منصوربنعراق (۱۴۱۸). رسائل ابی نصر منصور بن علی ...
  • ابوهلال عسکری، حسنبنعبدالله (۱۴۰۸). تصحیفات المحدثین. مصحح احمد عبدالشافی. بیروت: ...
  • اسماعیل، محمود (۲۰۰۰). سوسیولوجیا الفکر الاسلامی. بیروت: سینا للنشر ...
  • امین، احمد (۲۰۱۳). ظهرالاسلام. لندن: موسسه هنداوی ...
  • باقری، محمد (۱۳۷۷). بتانی، ابوعبدالله محمدبن جابربن سنان رقی حرانی. ...
  • بیهقی، علیبنزید (۱۳۹۰). تتمه صوان الحکمه. تهران: دانشگاه علوم پزشکی ...
  • تقیپور جاوی، اعظم (۱۳۹۹). بررسی و تحلیل جایگاه تاریخی دانش ...
  • جاحظ، عمروبنبحر (۲۰۰۲). البیان و التبیین. بیروت: دار و مکتبه ...
  • جیوسی، سلمی خضرا و دیگران (۱۳۸۰). میراث اسپانیای مسلمان. ترجمه ...
  • حجازی، جلال و مرضیه خیرخواه (۱۳۸۴). عناصر نظام آموزش استاد ...
  • رازی، شهمردانبنابیالخیر (۱۳۸۲). روضه المنجمین. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب ...
  • راغب اصفهانی، حسینبنمحمد (۲۰۰۱). مفردات الفاظ قرآن. محقق محمد خلیل ...
  • سارتن، جورج (۱۳۸۳). مقدمه بر تاریخ علم: از هومر تا ...
  • سبکی، عبدالوهاببنعلی (بیتا). طبقات الشافعیه الکبری. قاهره: داراحیا الکتب العربیه ...
  • سبکی، عبدالوهاببنعلی (۱۴۰۷). معیدالنعم و مبید النقم. بیروت: موسسه الکتب ...
  • سجزی، الجامع الشاهی. نسخه خطی کتابخانه حکیم محمدنبی خان جمال ...
  • سعیدخان، احمد (۱۳۵۲). کتابشناسی ابوریحان بیرونی. تهران: شورای عالی فرهنگ ...
  • سیفی، ندا (۱۳۹۵). پژوهشی در امکان احیاء نظام استاد و ...
  • شریف زاده، طاهره و احمد بادکوبه هزاوه و عبدالله فرهی ...
  • شهروزی، شمسالدین (۲۰۰۷). تاریخ الحکماء قبل ظهور الاسلام و بعده ...
  • شهیدثانی، زینالدینبنعلی (بیتا). روض الجنان فی شرح الاذهان. قم: موسسه ...
  • شیخ بهایی. رساله فی الکر. نسخه خطی کتابخانه عمومی آیتالله ...
  • صفا، ذبیح الله (۱۳۵۲). احوال و آثار ابوریحان بیرونی (۳۶۲-۴۴۰ ...
  • صوفی رازی، عبدالرحمنبنعمر. عمل الاشکال المتساویه الاضلاع. نسخه خطی موزه ...
  • صوفی رازی، عبدالرحمنبنعمر (۱۴۰۱ق). صورالکواکب الثمانیه و الاربعین. بیروت: دارالآفاق ...
  • ضوابطی، محمدمهدی (۱۳۵۹). نظام طلبگی. تهران: بنگاه ترجمه و نشر ...
  • فخر رازی، محمدبنعمر (۱۴۲۰). التفسیر الکبیر. بیروت: داراحیاء التراث العربی ...
  • فیوضات، ابراهیم (۱۳۷۲). بررسی تحولات نظام استاد و شاگردی در ...
  • قربانی، ابوالقاسم (۱۳۷۵). زندگینامه ریاضیدانان دوره اسلامی از سده سوم ...
  • قفطی، علیبنیوسف (۱۳۷۱). تاریخ الحکماء. مترجم بهین دارایی. تهران: انتشارات ...
  • کرامتی، یونس (۱۳۸۳). بوزجانی، ابوالوفاء. دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، جلد ۱۲. ...
  • کرامتی، یونس (۱۳۸۴). بیرونی، دائره المعارف بزرگ اسلامی، جلد ۱۳. ...
  • کرامتی، یونس (۱۴۰۲). ریاضیات و شاخه های آن در طبقه ...
  • کرامتی، یونس (۱۴۰۴). ریاضیات. دائره المعارف بزرگ اسلامی، جلد ۲۶. ...
  • مجریطی، مسلمهبناحمد (۱۴۲۹). غایه الحکیم فی الارصاد الفلکیه والطلاسم الروحیه ...
  • مددی، احمد (۱۳۹۳). نگاهی به دریا. قم: موسسه کتابشناسی شیعه ...
  • مدیرشانهچی، کاظم (۱۳۷۳). اجازه. دائره المعارف بزگ اسلامی، جلد ۶. ...
  • مقدسی، جورج (۱۴۰۴). پیدایش مدارس: نهادهای علمی- آموزشی در اسلام ...
  • مقریزی، تقیالدیناحمدبنعلی(۱۴۲۷). المقفی الکبیر. مصحح محمد یعلاوی. بیروت: دارالغرب الاسلامی ...
  • منیرالدین، احمد (۱۳۸۴). نهاد آموزش اسلامی: پایگاه اجتماعی دانشمندان مسلمان ...
  • ناصرخسرو قبادیانی (۱۹۹۳). سفرنامه. مصحح یحیی خشاب و عبدالوهاب غرام. ...
  • نسوی، علیبنمحمد (۱۳۹۱). المقنع فی الحساب الهندی. تهران: مرکز پژوهشی ...
  • نصر، سیدحسین (۱۳۵۹). علم و تمدن در اسلام. تهران: انتشارات ...
  • یاقوت حموی، یاقوتبنعبدالله (۱۹۹۳). معجم الادباء. مصحح احسان عباس. بیروت: ...
  • Andalusī, Ṣāʻid ibn Aḥmad; Salem, Semaʻan I; Kumar, Alok (۱۹۹۱). ...
  • Brentjes, Sonja (۲۰۱۸).Teaching And Learning the Sciences In Islamicate Societies ...
  • Makdisi, George (۱۹۸۱). The Rise of Colleges (Institutions of Learning ...
  • W. M. Watt,(۱۹۸۵). “ABŪ ZAYD BALḴĪ”. Encyclopædia Iranica. I/۴, pp. ...
  • نمایش کامل مراجع