طراحی چارچوب تاب آوری جنسیت محور در مدیریت سوانح ایران

افزایش شدت و بسامد سوانح طبیعی و بحران های مرکب در دهه های اخیر، نابرابری های ساختاری را برجسته ساخته و نشان داده است که پیامدهای بحران ها به صورت نامتوازن بر گروه های اجتماعی مختلف اثر می گذارد. جنسیت، به مثابه سازوکاری نهادی–اجتماعی، نقشی تعیین کننده در الگوهای آسیب پذیری، دسترسی به منابع، مشارکت در تصمیم سازی و ظرفیت تاب آوری ایفا می کند. با وجود گسترش ادبیات این حوزه، همچنان شکاف معناداری میان تعهدات هنجاری و نهادینه سازی سیاست های جنسیت محور در مدیریت بحران وجود دارد. این پژوهش با هدف پر کردن این شکاف، به طراحی یک چارچوب سیاست گذارانه بومی پذیر برای ایران می پردازد و با بهره گیری از رویکرد تطبیقی «نظام های متفاوت، نتایج مشابه (MDSD)»، سیاست ها و ساختارهای نهادی ده کشور منتخب را تحلیل می کند. چارچوب تحلیلی پژوهش یک مدل شش لایه ماتریسی است که با تلفیق نظریات فریزر، سن، نوسبام، گاونتا، نوریس و کینگدون، امکان تحلیل هم زمان سازوکارهای عدالت، قدرت، قابلیت، تاب آوری و پویایی های سیاستی را فراهم می سازد. داده ها از طریق تحلیل شاخص های جهانی ( GGI، HDI، INFORM وDRI ) و کدگذاری نظام مند اسناد سیاستی گردآوری شده و با استفاده از روبریک استاندارد ۰ تا ۴ مورد ارزیابی تطبیقی قرار گرفته اند. یافته ها نشان می دهد کشورهایی که تاب آوری جنسیت محور را به صورت ساختاری نهادینه کرده اند، پنج سازوکار هم افزا را به طور هم زمان به کار گرفته اند: (۱) الزام حقوقی–مالی و بودجه ریزی جنسیتی، (۲) مشارکت نهادی چندسطحی زنان، (۳) ظرفیت سازی پیوندخورده با ساختار، (۴) حکمرانی داده محور و پاسخ گو، و (۵) یادگیری سیاستی مبتنی بر بحران. بر این اساس، مقاله یک مدل سیاستی بومی پذیر برای ایران ارائه می کند که از طریق ترجمه زمینه مند این سازوکارها، شکاف میان تعهدات هنجاری و ظرفیت های اجرایی در حکمرانی بحران را کاهش می دهد. نتایج نشان می دهد نهادینه سازی تاب آوری جنسیت محور تنها در صورت هم زمانی این سازوکارهای نهادی امکان پذیر است.

کلیدواژه ها:

Gender-responsive resilience ، disaster risk reduction (DRR) ، disaster governance ، comparative policy analysis ، gender-responsive budgeting ، تاب آوری جنسیت محور ، کاهش خطر سوانح ، حکمرانی بحران ، تحلیل تطبیقی سیاستی ، بودجه ریزی جنسیتی