تحلیل تطبیقی تاثیر اقلیم بر شکل گیری ساختار کالبدی- فضایی خانه های تاریخی (دوره قاجار، یزد و تبریز)

سال انتشار: 1402
نوع سند: مقاله ژورنالی
زبان: فارسی
مشاهده: 49

فایل این مقاله در 22 صفحه با فرمت PDF قابل دریافت می باشد

استخراج به نرم افزارهای پژوهشی:

لینک ثابت به این مقاله:

شناسه ملی سند علمی:

JR_JSAE-3-12_004

تاریخ نمایه سازی: 21 آبان 1405

چکیده مقاله:

معماری سنتی ایران همواره به عنوان نمونه ای از طراحی همساز با اقلیم شناخته شده است، بااین حال، بیشتر پژوهش های موجود به بررسی تک اقلیم پرداخته اند و تحلیل تطبیقی نظام مند میان اقلیم های متضاد با رویکردی لایه بندی شده و شاخص محور کمتر مورد توجه قرار گرفته است. از سوی دیگر، در بسیاری از این مطالعات، نقش عوامل فرهنگی-اجتماعی به عنوان متغیرهای مداخله گر از تاثیر اقلیم تفکیک نشده است. این شکاف دانشی، ضرورت انجام پژوهشی را ایجاب می کند که با مدلی تحلیلی، به مقایسه تطبیقی تاثیر اقلیم بر ساختار کالبدی-فضایی خانه های تاریخی در دو اقلیم متضاد بپردازد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی تاثیر اقلیم بر ساختار کالبدی-فضایی خانه های تاریخی دوره قاجار در دو شهر یزد (اقلیم گرم و خشک) و تبریز (اقلیم سرد و کوهستانی) و نیز تفکیک نقش اقلیم از عوامل فرهنگی-اجتماعی انجام شده است. نوآوری پژوهش در ارائه مدلی سه لایه (کلان، میانی، خرد) برای تحلیل ساختار کالبدی-فضایی و تعیین درجه تاثیرپذیری هر مولفه از اقلیم و فرهنگ است. رویکرد پژوهش کیفی و روش آن تطبیقی است. جامعه پژوهش شامل ۲۴ خانه تاریخی دوره قاجار (۱۲ خانه در یزد و ۱۲ خانه در تبریز) است که به صورت هدفمند انتخاب شده اند. داده های نظری از طریق مطالعات کتابخانه ای و تحلیل مستندات تاریخی گردآوری شده است. تحلیل داده ها در سه مرحله انجام شده: (۱) تحلیل درون اقلیمی مولفه های کالبدی-فضایی در هر شهر، (۲) تحلیل تطبیقی نقاط اشتراک و افتراق میان دو اقلیم، و (۳) تفکیک تاثیر اقلیم از عوامل فرهنگی-اجتماعی بر اساس مدل مفهومی. یافته ها نشان می دهد که معماری خانه ها در هر دو اقلیم از لحاظ کلیت طرح، نوع مصالح (خشت و گل، آجر، کاهگل)، زاویه استقرار و سلسله مراتب فضایی اشتراکاتی دارند. بااین حال، در مولفه هایی مانند جهت گیری، سازه، بازشو و تهویه، مقیاس و فرم تفاوت های معناداری میان آن ها وجود دارد. نتایج تحلیل نشان می دهد که جهت گیری (استقرار تابستان نشین در جبهه جنوبی در یزد در مقابل جبهه شمالی در تبریز)، نوع مصالح (خشت با ظرفیت حرارتی بالا در یزد در مقابل آجر و چوب در تبریز)، و نظام بازشو (بادگیر در یزد در مقابل پنجره های کوچک قوس دار در تبریز) بیشترین تاثیرپذیری را از اقلیم داشته اند. در مقابل، سلسله مراتب فضایی و تزیینات عمدتا تابع عوامل فرهنگی-اجتماعی بوده اند و تفاوت معناداری میان دو اقلیم در این مولفه ها مشاهده نشد. همچنین، مولفه هایی نظیر مقیاس و فرم حیاط به طور ترکیبی از هر دو عامل اقلیم و فرهنگ تاثیر پذیرفته اند. این یافته ها نشان می دهد که اقلیم به تنهایی تعیین کننده تمام مولفه های معماری نیست و مدل سه لایه ارائه شده می تواند به عنوان چارچوبی تحلیلی برای مطالعات آتی در حوزه اقلیم و معماری بومی مورد استفاده قرار گیرد.

نویسندگان

سمیرا سادات حسن پور

دانشجوی دکتری معماری، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران