تحلیل تاب آوری فضایی شهری در برابر زلزله با تاکید بر شکاف ظرفیت اسکان اضطراری: مطالعه موردی شهر کرمان

رشد شتابان جمعیت و گسترش بافت های فرسوده در شهرهای لرزه خیز، ضرورت ارزیابی توامان ریسک و تاب آوری فضایی را دوچندان کرده است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل و پهنه بندی تاب آوری فضایی شهر کرمان در برابر زمین لرزه، چارچوبی یکپارچه ارائه می دهد که در آن آسیب پذیری لرزه ای، مواجهه جمعیتی، ریسک فضایی و ظرفیت اسکان اضطراری به طور هم زمان تلفیق شده اند. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، تحلیل فضایی چندمعیاره در بستر GIS با بهره گیری از تحلیل سلسله مراتبی فازی است. یافته ها نشان می دهد که حدود ۴۹ درصد از جمعیت شهر (۲۵۷, ۷۸۰ نفر) در پهنه های با آسیب پذیری زیاد تا کامل سکونت دارند و بیشترین سطوح ریسک در هسته مرکزی، شرق و جنوب شرق متمرکز است. وزن دهی با تحلیل سلسله مراتبی فازی نشان داد که ریسک فضایی با وزن ۰٫۶۲ در مقایسه با ظرفیت اسکان اضطراری با وزن ۰٫۳۸، سهم بیشتری در تبیین تاب آوری دارد. بر پایه شاخص تاب آوری فضایی، حدود ۳۱ درصد از مساحت شهر در طبقات بسیار کم و کم و ۴۶ درصد در طبقات زیاد و بسیار زیاد قرار گرفته است. شکاف برآوردی بین ظرفیت اسکان اضطراری و تقاضای بالقوه آن به میزان ۴۱, ۲۰۴ نفر برآورد شد؛ نقشه شاخص تاب آوری فضایی توزیع مکانی این شکاف را به صورت الگوی آشکار مرکز-پیرامون نشان می دهد، به گونه ای که نواحی مرکزی و تاریخی به دلیل هم زمانی فرسودگی کالبدی، تراکم بالای جمعیت و محدودیت ظرفیت پاسخ، پایین ترین سطح تاب آوری را دارند. شاخص تاب آوری فضایی ارائه شده در این پژوهش، با تلفیق صریح ریسک و ظرفیت پاسخ در یک سنجه واحد و آزمون حساسیت، به شکاف های مفهومی، روش شناختی و تحلیلی موجود پاسخ می دهد و می تواند به عنوان ابزاری تصمیم یار برای اولویت بندی مداخلات کاهش خطر، بازآفرینی شهری و تخصیص منابع مدیریت بحران در شهرهای تاریخی و لرزه خیز به کار گرفته شود.

کلیدواژه ها:

تاب آوری فضایی ، ریسک فضایی ، آسیب پذیری لرزه ای ، اسکان اضطراری ، شهر کرمان