حکم شرعی به مثابه کنش هنجاری؛ خوانشی نو از نظریه محقق اصفهانی«ره»

این پژوهش با بازخوانی دیدگاه محقق اصفهانی درباره ماهیت حکم نشان می دهد که حکم شرعی نه امری نفسانی و نه صرفا اعتباری یا لفظی است، بلکه کنشی انشائی و فعل محور به شمار می آید که با «بعث و زجر بداعی جعل داعی» وضعیت هنجاری تازه ای برای مکلف ایجاد می کند. ابتدا، با بررسی تطبیقی، سه رویکرد بیان محور، اراده محور و اعتبارمحور تفکیک می شوند و تمایز تقریر اصفهانی نسبت به آن ها آشکار می گردد. سپس، اشکال اساسی «بی اعتباری الزام بدون اراده نفسانی شارع» طرح می شود و با تکیه بر دو چارچوب معاصر پاسخ داده می شود که در «هنجارگرایی موجهاتی»، زبان باید و نباید ابزار تثبیت و انتقال قواعد به شمار می آید و در «هستی شناسی آسان»، موجودیت های نهادی فقهی، از خود «حکم» تا نهادهایی چون ملکیت و حرمت، از راه انشای معتبر و پذیرش جمعی پدید می آیند و نیاز به فروض متافیزیکی سنگین ندارند. بدین ترتیب، جدایی اراده از انشا با الزام منافات ندارد و شرط فهم عینی اطاعت و عصیان به شمار می رود.پژوهش بر تحلیل تطبیقی متون اصولی و بازسازی مبانی اصفهانی در پرتو دو چارچوب یادشده استوار می شود. نتایج پژوهش شامل ارائه معیارهایی برای تمییز حکم مولوی از انشائات ارشادی، تبیین سازوکار اطاعت و ترتب ثواب و عقاب بر پایه نهاد و قاعده و توضیح کارکرد نظریه در مسائل حقوقی نوپدید می شود. نوآوری مقاله در پیوند دادن خوانش اصفهانی با این دو رویکرد و تبیین «حکم به مثابه کنش هنجاری» تحقق می یابد.

کلیدواژه ها:

ماهیت حکم ، حقیقت حکم ، بعث امکانی ، محقق اصفهانی ، هنجارگرایی موجهاتی ، هستی شناسی آسان