نقش تحول دیجیتال در خدمات کتابخانه های عمومی برای توان یابان جسمی و ذهنی

تحول دیجیتال طی دو دهه اخیر مفهوم خدمات کتابخانه های عمومی را از فراهم آوری منابع به تجربه های تعاملی هوشمند ارتقا داده است. این تحول به ویژه برای توان یابان جسمی و ذهنی فرصت تازه ای برای مشارکت برابر در جامعه اطلاعاتی فراهم کرده است. پژوهش حاضر با رویکرد مروری-روایی و مبتنی بر تحلیل اسنادی، به بررسی نقش فناوری های نوین به ویژه هوش مصنوعی (AI)، در توسعه خدمات کتابخانه های عمومی برای گروه های دارای نیاز ویژه پرداخته است. جامعه مورد بررسی شامل پژوهش های علمی داوری شده در مجلات معتبر داخلی و بین المللی طی سال های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ میلادی (۱۳۹۹ تا ۱۴۰۴ شمسی) است. یافته ها نشان می دهد که کتابخانه های عمومی در سطح جهانی از ارائه خدمات «فیزیکی دسترس پذیر» به سوی کتابخانه های شناختی هوشمند (Cognitive Accessible Libraries) حرکت کرده اند. فناوری های کلیدی این تحول شامل بینایی ماشین برای ناوبری نابینایان، پردازش زبان طبیعی برای ترجمه گفتار و زبان اشاره، مدل های زبانی بزرگ (LLMs) برای ساده سازی متون و هوش مولد (GenAI) برای تولید محتوای چندحسی و آموزشی است. این فناوری ها ضمن افزایش استقلال کاربران دارای معلولیت امکان شخصی سازی خدمات و برابری در دسترسی به اطلاعات را فراهم کرده اند. در مقابل یافته های پژوهش های ایرانی نشان می دهد که تمرکز کتابخانه های عمومی کشور هنوز بر مناسب سازی فضاها، نیازسنجی کاربران و آموزش کارکنان است و کمتر به بهره گیری از فناوری های هوشمند توجه شده است. شکاف میان وضعیت ایران و کشورهای پیشرو بیانگر ضرورت سیاست گذاری فناورانه، ارتقای سواد هوش مصنوعی کتابداران و تدوین چارچوب های اخلاقی بومی است. نتیجه پژوهش نشان می دهد که موفقیت کتابخانه های آینده در گرو ادغام فناوری های تحول آفرین با ارزش های انسانی است؛ جایی که فناوری نه جایگزین انسان بلکه شریک توانمندساز در تحقق عدالت اطلاعاتی و اجتماعی خواهد بود.

کلیدواژه ها:

تحول دیجیتال ، هوش مصنوعی ، خدمات کتابخانه به توان یابان ، کتابخانه های عمومی ، معلولان