تحلیل هندسه نقوش آجرکاری در بنای سه گنبد ارومیه

سه گنبد یکی از بناهای دوره سلجوقی است که به رغم داشتن ویژگی های خاص این دوره چندان مورد مطالعه قرار نگرفته است. تزیینات هندسی کتیبه های کوفی در کنار سایر مشخصه های معماری این بنا را به عنوان یکی از مصادیق بناهای آرامگاهی قرن ششم قرار داده است. اگرچه این بنا از حیث تزیینات و متن کتیبه ها توسط پژوهشگران پیشین تا حدودی مورد توجه قرار گرفته اطلاعات محدودی در ارتباط با ساختار معماری آن در دسترس است. در هنر آجرکاری معماران خوش ذوق، گلچین ها و نقوش بسیار زیبا و دلنشین را خلق کرده اند که برخی از آنها از گنجینه هنرهای بسیار عمیق معماری تا به امروز برای ما به میراث باقی مانده است. نقوش و گلچین های بسیار شگرف از حرکات و نقوش آجری و شیوه های اجرایی تنوع و روش های ارزشمندی را از گذشتگان به جا گذاشته که می تواند برای نماسازی ساختمان های امروزی مورد استفاده قرار گیرد. این امر باعث می شود تحولی ریشه ای در زمینه ارتقای فرهنگ غنی معماری ایران به وجود آید. هدف از نگارش این مقاله در مرحله اول بیان چگونگی روند تولید آجر و انواع آن و نیز بررسی تزیینات آجری در معماری اسلامی ایران بوده است. در این نوشتار از روش کیفی توصیفی و تحلیل محتوا بهره گرفته شده است به این صورت که نخست بر اساس مطالعات کتابخانه ای و مشاهده میدانی، برج مقبره های ساخته شده در دوره سلجوقی را می توان یکی از شاهکارهای آجرکاری در این دوره به شمار آورد که به لحاظ تکنیک و تنوع طرح های اجرایی قابل تامل است و به نوعی بر تکامل این گروه از تزیینات در قرن ششم هجری دلالت دارد. البته آجرکاری ها گاه با تزیینات دیگری از قبیل گچ بری و کاشی های تک رنگ نیز همراه بوده است که این هم نشینی را می توان در برج مدور مراغه (۵۶۳ ه.ق) و سه گنبد در ارومیه (۵۸۰ ه.ق) به خوبی مشاهده نمود.

کلیدواژه ها:

آجر ، آجرکاری ، تزیینات آجر ، هنر آجر