تاثیر فضای سبز شهری بر کاهش آلودگی هوا: واکاوی کالبدی، سنجش ظرفیت پالایش اکولوژیک و پهنه بندی اولویت های توسعه در کلان شهر شیراز

رشد شتابان کالبدی و افزایش حجم فعالیت های صنعتی و خودرویی در کلان شهرها، چالش حاد «آلودگی هوا» را به یکی از اصلی ترین مخاطرات زیست محیطی و تهدیدات سلامت عمومی تبدیل کرده است. در این میان، فضای سبز شهری (Urban\,Green\,Space) به عنوان ساختاری اکولوژیک و پدیده ای زیستی، نقشی کلیدی در پالایش اتمسفر شهر از طریق ترسیب کربن، جذب گازهای آلاینده (NO_x, SO_۲, CO) و به دام انداختن ذرات معلق (PM_{۲.۵}, PM_{۱۰}) ایفا می کند. کلان شهر شیراز به عنوان قطب جمعیتی جنوب کشور، در سال های اخیر به دلیل دگرگونی کاربری اراضی، وارونگی دما در فصول سرد و هجوم ریزگردها، با افت شدید کیفیت هوا در پهنه های مرکزی و جنوبی مواجه شده است. هدف این پژوهش، تحلیل و تبیین ساختاری تاثیر فضای سبز بر کاهش آلودگی هوا و پهنه بندی اولویت های توسعه فضایی آن در مناطق ۱۱گانه شهرداری شیراز است.روش تحقیق این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر ماهیت و روش، توصیفی-تحلیلی با رویکرد ترکیبی است. داده های مربوط به غلظت آلاینده ها از ایستگاه های سنجش آلودگی هوای شیراز و اطلاعات کالبدی لکه های سبز از نقشه های استخراجی تصاویر ماهواره ای سنجش از دور (NDVI) به دست آمد. همچنین جهت وزن دهی معیارهای موانع و پتانسیل ها، پرسشنامه ای در میان ۳۸۴ نفر از متخصصان محیط زیست، طراحی شهری و کارشناسان سازمان سیما، منظر و فضای سبز شهرداری شیراز توزیع شد. اولویت بندی مناطق بر اساس نسبت فقر فضای سبز و حجم آلودگی با استفاده از مدل تاپسیس (TOPSIS) و وزن دهی آنتروپی شانون صورت گرفت و داده های پیمایشی از طریق آزمون های آماری تک نمونه ای t و تحلیل واریانس (ANOVA) در محیط نرم افزار SPSS تحلیل گردید.یافته های پژوهش نشان می دهد که نابرابری عمیقی در توزیع ساختار فضایی لکه های سبز شیراز برقرار است؛ به طوری که مناطق ۲، ۵ و حاشیه های شرقی به دلیل سرانه بسیار پایین پوشش گیاهی و تمرکز گره های ترافیکی، بالاترین نرخ غلظت ذرات معلق را دارا هستند. نتایج مدل تاپسیس مشخص ساخت که ارتقای کیفی فضای سبز از طریق کاشت گونه های درختی پهن برگ، بومی و مقاوم (نظیر زبان گنجشک، زیتون و نارنج) با ضریب جذب آلایندگی بالا، بالاترین کارایی را در کاهش بار آلودگی هوای شیراز دارد. در نهایت، راهکارهایی نظیر توسعه کمربند سبز هوشمند در جبهه شرقی، اتصال لکه های سبز جزیره ای به صورت کریدورهای اکولوژیک و تدوین ضوابط سخت گیرانه برای حفظ باغات قصردشت پیشنهاد شده است.

کلیدواژه ها:

فضای سبز شهری ، پالایش اکولوژیک ، آلودگی هوا ، ذرات معلق ، کلان شهر شیراز.