سازوکارهای حقوقی حل و فصل آنلاین اختلافات ( ODR) و جایگاه داوری هوشمند در دعاوی تجاری

ظهور قراردادهای هوشمند و گسترش تجارت الکترونیک، پارادایم های حل و فصل اختلافات تجاری را از مدل های سنتی ADR به سمت سازوکارهای برخط (ODR) و داوری هوشمند سوق داده است. این پژوهش با هدف واکاوی ابعاد حقوقی، فنی و چالش های اجرایی این فناوری ها در دعاوی تجاری تدوین شده است. روش تحقیق در این مقاله توصیفی-تحلیلی بوده و با بهره گیری از متون حقوقی بین المللی (از جمله قواعد آنسیترال و کنوانسیون نیویورک) و تحلیل فناوری های بلاک چین و هوش مصنوعی صورت گرفته است. یافته های این تحقیق نشان می دهد که اگرچه داوری هوشمند مبتنی بر بلاک چین و الگوریتم های هوش مصنوعی، نویدبخش تسریع در دادرسی، کاهش هزینه ها و اجرای خودکار آراء (Self-Executing) است، اما با موانع جدی ماهوی و شکلی از جمله چالش های مربوط به «شرط کتبی بودن موافقت نامه داوری»، «شفافیت الگوریتمی» (مسئله جعبه سیاه) و «قابلیت شناسایی و اجرا» در محاکم ملی مواجه است. پژوهش حاضر استدلال می کند که مدل های کاملا خودکار (Autonomous Arbitration) در حال حاضر با نظام های حقوقی کلاسیک در تعارض بوده و راهکار بهینه، بهره گیری از مدل های ترکیبی یا «داوری با نظارت انسانی» (Human-in-the-loop) است؛ به نحوی که هوش مصنوعی نقش دستیار تصمیم ساز را ایفا کرده و داور انسانی مسئولیت تایید نهایی و تضمین دادرسی عادلانه را بر عهده داشته باشد. این رویکرد ضمن حفظ مشروعیت حقوقی آراء نزد محاکم بین المللی، بستر لازم را برای بهره گیری حداکثری از کارایی فناوری های نوین فراهم می آورد.

کلیدواژه ها:

حل و فصل آنلاین اختلافات (ODR) ، داوری هوشمند ، قراردادهای هوشمند ، حقوق تجارت بین الملل ، بلاک چین ، هوش مصنوعی ، قابلیت اجرا (Enforceability) ، آنسیترال (UNCITRAL).