تحلیل نظریه عینیت جزا در پرتو اتحاد نفس و عمل در نظام معادشناسی اسلامی بر پایه حکمت متعالیه صدرایی

در میان مسائل بنیادین معادشناسی اسلامی، نسبت میان عمل انسان و جزای او از پیچیده ترین مباحث فلسفی است. نظریه «عینیت جزا و عمل» با تاکید بر تکوین رابطه ای وجودی میان نفس و افعال، تلاشی است برای تبیین ثواب و عقاب در پرتو «اتحاد نفس و فعل». این نظریه در عین اتکای به نصوص قرآنی و روایی، در مقام تحلیل عقلی با چالش هایی همچون تمایز تفسیر «عینیت از راه اتحاد» و «عینیت از راه تجسم صور ملکوتی» مواجه است. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و بر بنیاد مبانی حکمت متعالیه صدرایی مانند حرکت جوهری و اتحاد فاعل و فعل، در پی تبیین فلسفی این رابطه در نظام معادشناسی اسلامی است. یافته های پژوهش نشان می دهد که عینیت جزا و عمل تنها در پرتو مبانی صدرایی قابل تفسیر وجودی است؛ زیرا براساس حرکت جوهری، نفس در مسیر تکامل با افعال خود متحد می شود و آن ها را به نحو ملکات در خود می پرورد. بر همین مبنا، جزای اخروی ظهور و فعلیت یافتگی همان ملکات در مرتبه برزخی و قیامتی نفس است، نه پاداش یا کیفری بیرونی و قراردادی. تحلیل تطبیقی آیات، روایات و براهین عقلی نشان می دهد که معاد در نگرش صدرایی بازگشت به خویشتن و ظهور تام حقیقت انسان است؛ جایی که بهشت و دوزخ دو نحوه ی انکشاف نفس اند. ازاین رو، نظریه عینیت جزا و عمل تبیینی از وحدت اخلاق، انسان و معاد در نظام فلسفی اسلام به دست می دهد و نسبت عقل و نقل را در تفسیر پاداش و عقاب هماهنگ می سازد.

کلیدواژه ها:

عینیت جزا و عمل ، صور ملکوتیه ، انشای نفس ، ادله نقلی ، ادله عقلی