از استخدام غریزی تا اخوت ایمانی: بازسازی مفهومی دوستی در اخلاق اسلامی

چکیدهبا وجود اهمیت بنیادین مساله «دوستی» در اخلاق اسلامی، این مقوله غالبا در حد توصیه های پراکنده رفتاری بازتاب یافته و کمتر از منظری نظری و نظام مند واکاوی شده است. پژوهش حاضر با اتکا به روش توصیفی-تحلیلی، متون بنیادین اسلامی را در سه سنت «فلسفی»، «عرفانی» و «ماثور» بازخوانی می کند تا به صورت بندی یکپارچه ای از ماهیت دوستی دست یابد. یافته های پژوهش حاکی از آن است که می توان این مفهوم را در قالب یک نظریه منسجم سه سطحی تبیین نمود: نخست، سطح «عقلانی-فضیلتی» با محوریت تهذیب نفس و تعالی منش؛ دوم، سطح «قلبی-معنوی» که دوستی را تجلی محبت الهی در مسیر سلوک می انگارد؛ و سوم، سطح «اجتماعی-ایمانی» که بر تحکیم اخوت و انسجام جامعه اخلاقی تاکید دارد. افزون بر این، با کاربست نظریه اعتباریات علامه طباطبایی، نشان داده می شود که نظام اخلاقی اسلام چگونه رویکرد سودمحورانه و غریزی انسان را به رابطه ای مبتنی بر خدمتگزاری و محبت متقابل ارتقا می بخشد. این چارچوب جامع، ضمن تبیین جایگاه اصیل دوستی در تفکر اسلامی، بستری روشمند برای گفت وگوی علمی با رویکردهای معاصر غربی نظیر اخلاق فضیلت، اخلاق مراقبت و نظریه سرمایه اجتماعی فراهم می آورد.

کلیدواژه ها:

دوستی ، اخلاق اسلامی ، استخدام غریزی ، اخوت ایمانی ، اعتباریات