تکامل جل اسب در میان رودان و ایران: تحلیل ساختار، طرح و نقش جل از دوره آشوریان تا پایان هخامنشیان

اسب در فرهنگ ایران و میان رودان، چه از دیدگاه اساطیری و چه کاربردی، نقشی برجسته داشته است. پرداخت زیبایی شناسانه به سازوبرگ اسب، جدا از سویه کاربردی آن، ارجی بوده که به اسب و سوار گزارده می شده است. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تحلیل ساختار، طرح و شیوه نقش زنی جل اسب در ایران و میان رودان طی بازه زمانی ۱۹۰۶پ.م. (آشوریان) تا ۳۳۰پ.م. (هخامنشیان) انجام شده است. پرسش پژوهش آن است که، ساختار، طرح و نقش جل های اسب در این دوران چه ویژگی هایی داشته است؟ ضرورت انجام این مطالعه، ناشی از آن است که باوجود اهمیت اسب و سازوبرگ آن در تمدن های باستانی، جنبه های زیباشناختی و ساختاری جل های کهن کمتر در پژوهش های پیشین بررسی شده اند. این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی، برپایه تحلیل کیفی داده های اسنادی و شواهد باستان شناسی انجام شده است. داده ها ازطریق فیش برداری گردآوری و جامعه آماری، کلیه نمونه های در دسترس (فرش ها، یافته های تصویری و باستانی) است که براساس آن ها، ساختار و طرح جل های این دوره قابل شناسایی و تحلیل است. نتایج نشان می دهد که جل اسب در میان رودان و ایران از مرحله ای ساده و کارکردی در دوره آشوری به مرحله ای پیچیده تر و آذینی در دوره های ایلامی، مادی و هخامنشی تحول یافته است. در این روند، ساختار جل ها از نظر ابعاد و اجزا تکامل یافته و از نمونه های کوچک و بی نقش به نمونه هایی گسترده با نقوش جانوری و گیاهی منظم و متقارن تبدیل شده است. نقوش افزون بر کارکرد تزئینی، بازتابی از ذوق زیباشناختی، مناسبات قدرت و فرهنگ بافندگان بوده اند. از منظر فنی، به کارگیری دو شیوه تخت بافی و گره بافی نشانگر پیوند میان سنت های کاربردی و مهارت های بافندگی پیش رفته در این دوران است. درمجموع، سیر تحول طرح و نقش جل اسب، نمایانگر پیش رفت تدریجی در مهارت فنی، دقت ساختاری و درک زیبایی شناسی است که زمینه ساز تداوم هنر فرش بافی شده است.

کلیدواژه ها:

Horse Cover (Jul) ، Mesopotamia ، Ancient Iran ، Carpet Weaving ، Design and Motif. ، جل اسب ، میان رودان ، ایران باستان ، فرش بافی ، طرح و نقش.