تبارشناسی انتقادی نسبت بازار و عدالت در عقلانیت حکمرانی نئولیبرال

هدف پژوهش: بحران تعمیق یافته عدالت اجتماعی در جوامع مدرن صرفا پیامد سوءمدیریت منابع نیست، بلکه ریشه در دگردیسی بنیادین «عقلانیت حکمرانی» دارد. مقاله حاضر درقالب یک مطالعه نظری-مفهومی وبااتخاذ رویکرد«تبارشناسی انتقادی چندلایه دستگاه قدرت-دانش» مبتنی بر آرای میشل فوکو، به واکاوی انتقادی نسبت دولت، بازار و عدالت می پردازد.روش پژوهش: پژوهش حاضر از رویکرد تحلیلی و چارچوب مفهومی «تبارشناسی انتقادی چندلایه» بهره گرفته است. بر مبنای این روش، مراحل زیر پیموده شده است: نخست، بازسازی انتقادی لایه های هر«دستگاه قدرت-دانش» به ترتیب ظهور تبارشناختی آنها؛ دوم،تطبیق ساختاری لایه های هم سطح و تحلیل هم کنشی آن ها؛ سوم، کشف نقاط گسست و امکان های بازآرایی آنها در راستای گذار از «دستگاه قدرت-دانش» موجود. این توالی تحلیلی تضمین می کند که پیشنهادهای گذار نه به صورت هنجاری،بلکه به مثابه نتیجه ضروری تحلیل درونی آرایش قدرت-دانش مسلط ارائه شوند.یافته ها: این مقاله با کالبدشکافی دستگاه قدرت نئولیبرال در چهار سطح عقلانیت حکمرانی، مناسبات اجتماعی، تکنیک های حکمرانی و سوژه سازی، استدلال می کند که برون رفت از وضعیت تقلیل گرایانه کنونی، مستلزم احیای مجدد عدالت گستری حقوقی است. در این عقلانیت جایگزین، بازار به ابزاری محدود در بستر هنجارهای بیرونی (کرامت انسانی، حقوق بنیادین و زیست اخلاقی جامعه) تبدیل می شود تا راه برای ابداع «فرم های جدیدی از زندگی» و همبستگی اجتماعی، خارج از انحصار محاسبه گری های سودمحور گشوده شود.نتیجه گیری: این مطالعه نشان می دهد که نئولیبرالیسم نه به مثابه یک سیاست صرف اقتصادی، نه به مثابه یک ایدئولوژی صرف، بلکه به عنوان یک عقلانیت حکمرانی، موجب گذار پارادایمی از نظام «عدالت گستری حقوقی» (حق محور) به «حقیقت گویی بازار» (نفع محور) شده است. بازار از محل تحقق عدالت بازار به محل تعیین حقیقت و مرجع نهایی آن تبدیل شده است. در این فرآیند، نهادهای قضایی و نظام های حقوقی از محتوای هنجاری و اخلاقی خود تهی شده و به ابزاری برای تنظیم، تطهیر و انضباط بخشی به منطق خودکار رقابت بازاری تقلیل یافته اند. همچنین، سوژه «انسان سیاسی» ذی حق به «انسان اقتصادی» ذی نفع فروکاسته می شود.

کلیدواژه ها:

تبارشناسی فوکو ، «دستگاه قدرت-دانش» ، عدالت گستری حقوقی ، حقیقت گویی بازار ، نئولیبرالیسم