مبانی جرم انگاری انتشار محتوای خبری خلاف واقع در فضای مجازی و راهکارهای پیشگیرانه

امروزه انتشار محتوای خبری خلاف واقع در فضای مجازی، به یکی از چالش های محوری نظام های حقوقی و ارتباطی تبدیل شده است. تولید، تحریف یا توزیع اخبار جعلی با انگیزه هایی نظیر جلب توجه، تسویه حساب های سیاسی یا ایجاد هیجان جمعی، نه تنها اعتماد عمومی به رسانه ها را تضعیف می کند بلکه نشانگر بی اعتمادی ساختاری میان جامعه و نهادهای رسمی نیز است. با توجه به اینکه این پدیده در منابع فقهی به صورت مستقل پیش بینی نشده و مرز میان خطای حرفه ای روزنامه نگاری با رفتار مجرمانه اغلب مبهم است، مقاله پیش رو با روش توصیفی‑تحلیلی به تبیین مبانی جرم انگاری، علل وقوع و چالش های تقنینی و اجرایی آن می پردازد. یافته ها نشان می دهد که جرم انگاری این رفتار می تواند برآمده از تعامل سه لایه انگیزه های فردی، بسترهای اجتماعی و خلا نظارت رسانه ای باشد. هرچند انتشار خبر خلاف واقع با موازین شرعی و اخلاقی منافات دارد، نظام حقوقی ایران با چالش هایی نظیر عدم شفافیت در تعریف مصادیق، خلا در جرم انگاری دقیق و نبود سازوکارهای اجرایی بدون اطاله مواجه است. تجربه نافرجام پیش نویس لایحه «مقابله با انتشار محتوای خبری خلاف واقع در فضای مجازی» در سال ۱۴۰۴، نشان داد که هرگونه جرم انگاری در این حوزه نیازمند شفافیت مفهومی، تفکیک میان خطای حرفه ای و رفتار مجرمانه و پرهیز از کیفرگرایی صرف است. در پایان، راهکارهایی در سه سطح تقنینی (بازتعریف جرایم مطبوعاتی)، قضائی (تشکیل شعب تخصصی) و اجرایی (تقویت نهادهای مستقل راستی آزمایی) با تاکید بر پیشگیری از جرم ارائه شده است.

کلیدواژه ها:

محتوای خبری خلاف واقع ، نشر اکاذیب ، جعل خبر ، فضای مجازی ، فقه رسانه.