تبیین رابطه مولفه های محیطی هنرستان های معماری با مهارت های شناختی هنرجویان با تاکید بر رویکرد «محیط به مثابه معلم سوم»

هنرستان های معماری از مهم ترین بسترهای شکل گیری تفکر فضایی، ادراک کالبدی و توانایی های شناختی هنرجویان به شمار می روند، اما سازمان دهی فضایی آن ها اغلب بر پایه الگوهای عمومی مدارس صورت می گیرد و با الزامات شناختی آموزش معماری تناسب کافی ندارد. ازاین رو، پژوهش حاضر با هدف تبیین رابطه مولفه های کالبدی هنرستان های معماری با مهارت های شناختی هنرجویان و شناسایی اولویت های طراحی در چارچوب رویکرد «محیط به مثابه معلم سوم» انجام شد. این پژوهش با رویکرد آمیخته و طرح متوالی اکتشافی انجام گرفت و در بخش کیفی، داده های حاصل از مصاحبه با ۱۲ نفر از خبرگان با روش تحلیل مضمون بررسی شد، سپس در بخش کمی، ۱۵۳ پرسشنامه از هنرجویان هنرستان های معماری گیلان گردآوری و روابط میان متغیرها با مدل سازی معادلات ساختاری و تحلیل اهمیت–عملکرد ارزیابی شد، همچنین برای تفسیر کالبدی یافته ها، ۶ تیپولوژی رایج پلان و جریان ادراکی–حرکتی آن ها تحلیل شد. نتایج نشان داد مولفه های محیطی هنرستان ها ۲۳.۹ درصد از تغییرات توانایی های ذهنی و خلاقیت هنرجویان را تبیین می کنند و در این میان، نورپردازی با ضریب ۰.۸۰۰ و سازمان دهی فضایی با ضریب ۰.۶۹۹ بیشترین اثر را دارند، همچنین بهبود نورگیری و ارگونومی به عنوان مهم ترین اولویت های مداخله شناسایی شدند. تحلیل گونه شناختی نیز نشان داد الگوهای خطی و راهرویی با محدودکردن تعامل، حرکت و تنوع فضایی، ظرفیت تمرکز و خلاقیت را کاهش می دهند، درحالی که الگوهای مرکزی و خوشه ای با تقویت نور طبیعی، پیوند با طبیعت و سیالیت حرکتی، زمینه ارتقای تفکر فضایی و خلاقیت را فراهم می کنند. بر این اساس، هرچه محیط آموزشی از ساختارهای بسته به سوی الگوهای باز، متنوع و طبیعت محور حرکت کند، ظرفیت آن برای ایفای نقش «معلم سوم» و پشتیبانی از فرایند یادگیری و پرورش ذهن معماران آینده افزایش می یابد.

کلیدواژه ها:

هنرستان معماری ، مهارت های شناختی ، معلم سوم ، روان شناسی محیطی.