تحلیلی بر سیر استعاره مصرحه در حماسه های ملی ایران؛ با تکیه بر شاهنامه، بهمن نامه، گرشاسب نامه، برزونامه و سام نامه

حماسه از کهن ترین انواع ادبی جهان است و به دلیل ویژگی های بنیادی آن خاستگاه زبان مجازی است که بخش کلان این زبان مجازی را استعاره تشکیل می دهد. این پژوهش با هدف تبیین جایگاه و کارکرد زبان استعاری به ویژه استعاره مصرحه در منظومه های حماسی پارسی، به بررسی تطبیقی استعاره های به کاررفته در شاهنامه، گرشاسب نامه و بهمن نامه، برزونامه و سام نامه پرداخته است. روش تحقیق توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر مطالعه متون حماسی، استخراج و طبقه بندی استعاره ها و تحلیل آن ها بر اساس حوزه های مفهومی و میزان بسامد کاربرد است. هر اثر متناسب با موضوع، سبک و بافت تاریخی خود نوآوری های زبانی ویژه ای عرضه می کند. شاهنامه به سبب گستره نفوذ و تاثیرگذاری، هسته مرکزی سنت استعاری حماسه پارسی و «مادر متن» دیگر منظومه ها به شمار می آید؛ در حالی که سام نامه با بیشترین استعاره های منحصربه فرد، گرایش به استعاره های ترکیبی و پیوند هم زمان با فضاهای حماسی و غنایی، خلاقانه ترین اثر این حوزه است. عناصر طبیعی بیشترین بسامد استعاری را داراست و پس از آن عناصر انسانی، غنایی، اشرافی و اسطوره ای قرار می گیرد. نتایج پژوهش نشان دارد که عامل برتری و ماندگاری آثار حماسی نه میزان کاربرد، بلکه چگونگی به کارگیری زبان استعاری است؛ شگردی بنیادین که نقشی اساسی در بازتاب هویت ملی، فرهنگی و اسطوره ای ادب حماسی پارسی دارد. در مجموع، می توان گفت که تحول استعاره در حماسه ملی فارسی از «کارکرد روایی و حماسی» به سوی «کارکرد زیبایی شناختی و غنایی» حرکت کرده است.

کلیدواژه ها:

حماسه ، استعاره ، بلاغت سنتی ، ادبیات فارسی