بررسی حکایت «پیرزن و سلطان سنجر» براساس آرای میشل فوکو در باب تحلیل گفتمان

میشل فوکو با بهره گیری از رویکرد تبارشناسی و دیرینه شناسی دانش، سبک جدیدی را در تاریخ نویسی پدیده های اجتماعی به وجود آورد که مفهوم قدرت در آن نقش برجسته ای دارد. وی قدرت را نه در انحصار ساختارهای رسمی، بلکه در تمام حوزه های اجتماعی پراکنده و مناسبات آن را شبکه ای گسترده می داند که تا اعماق جامعه پیش رفته است و تمام افراد از هر پایگاه اجتماعی کمابیش در آن درگیرند. حکایت «پیرزن و سلطان سنجر» در مخزن الاسرار نظامی از نمونه های بارز نمایش گفتمان مبتنی بر قدرت و بستری مناسب برای تحلیل گفتمان فوکویی است. این مقاله با روش توصیفی تحلیلی، گفتمان قدرت را در حکایت مذکور بررسی و ضمن شناسایی شاخصه های گفتمان مذکور، با تکیه بر آنها پیوند دال های شناور با دال مرکزی گفتمان را تحلیل کرده است. یافته های پژوهش، نشان می دهد که گفتمان «ایده آلیسم» بر این حکایت غالب است و مبارزه با بی عدالتی و استبداد از شاخصه های مهم آن به شمار می رود. در این گفتمان سیاسی - انتقادی، دال های شناوری چون پیرزن، آه ستم دیدگان، عدالت الهی و روز قیامت، در تقابل با دال های شناور دیگری نظیر سلطان سنجر، بی تفاوتی، شحنگان، ظلم و ... درباره دال مرکزی و تم اصلی گفتمان (عدالت جویی و دادخواهی) به معناسازی و بازنمایی مناسبات قدرت می پردازند. پیوند دال های شناور در این حکایت و ارتباط آنها با دال مرکزی در یک مفصل بندی دقیق، نشان از یک گفتمان منسجم دارد.

کلیدواژه ها:

تحلیل گفتمان ، مناسبات قدرت ، فوکو ، نظامی ، مخزن الاسرار