بررسی نقش هوش هیجانی (EQ) و سبک های فرزندپروری والدین بر گرایش نوجوانان دوره متوسطه به رفتارهای پرخطر

دوره نوجوانی به عنوان یکی از بحرانی ترین و در عین حال تحول آفرین ترین مراحل رشد انسانی، همواره با دگرگونی های عمیق زیستی، شناختی و عاطفی همراه است که در صورت فقدان سازوکارهای حمایتی و مهارت های تنظیم گری فردی، بستر مساعدی برای بروز رفتارهای پرخطر نظیر مصرف مواد، رفتارهای بزهکارانه، پرخاشگری و گرایش به روابط ناسالم فراهم می آورد. پژوهش بنیادین حاضر با هدف واکاوی و تبیین جامع نقش هوش هیجانی (EQ) و سبک های فرزندپروری والدین در گرایش یا بازداری دانش آموزان دوره متوسطه نسبت به رفتارهای پرخطر به شیوه توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر روش مرور نظام مند اسنادی سامان یافته است. جامعه تحلیلی این مطالعه شامل تمامی پژوهش ها، نظریه ها و مقالات علمی-پژوهشی نمایه شده در پایگاه های معتبر ملی (نظیر مگیران، نورمگز، پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران و پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی) و بین المللی (همچون اریک، ساینس دایرکت، اسکوپوس و پاب مد) در بازه زمانی سال های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ میلادی بوده است. داده های جمع آوری شده با استفاده از رویکرد سنتز پژوهی و تحلیل مضمون استخراج و مورد ارزیابی نقادانه قرار گرفتند. یافته های مستخرج از مرور جامع ادبیات تحقیق نشان می دهد که هوش هیجانی از طریق مولفه های خودآگاهی، خودتنظیمی، تاب آوری هیجانی و مهارت های بین فردی نقشی بازدارنده، پیشگیرانه و تعدیل کننده در برابر وسوسه ها و فشارهای همسالان ایفا می کند. دانش آموزانی که توانایی بازشناسی و مدیریت هیجان های منفی خود را دارند، در مواجهه با چالش های هویتی و تحصیلی به مکانیسم های مقابله ای سازگارانه روی آورده و به طور معناداری کمتر به رفتارهای پرخطر متمایل می شوند. همچنین نتایج نشان داد که الگوی تعاملات والدینی نقشی بنیادین در تکوین این مهارت ها و رفتارهای نهایی نوجوان ایفا می کند؛ به گونه ای که سبک فرزندپروری مقتدرانه (ترکیب بهینه ای از پذیرش، نظارت منعطف و پاسخ گویی عاطفی) از طریق تقویت شایستگی های هوش هیجانی و ایجاد دلبستگی ایمن، قوی ترین سپر دفاعی در برابر گرایش به رفتارهای نابهنجار به شمار می رود، در حالی که سبک های سهل گیرانه و مستبدانه به ترتیب به سبب فقدان هدایت رفتاری و اعمال فشارهای فرساینده روانی، زمینه را برای اضطراب، خلاء عاطفی و رفتارهای پرخطر مهیا می سازند. این پژوهش در نهایت بر لزوم طراحی و اجرای برنامه های مشترک مدرسه-خانواده به منظور بازآموزی سبک های فرزندپروری و ادغام آموزش های مبتنی بر تقویت هوش هیجانی در برنامه های درسی رسمی و غیررسمی دوره متوسطه تاکید می کند.

کلیدواژه ها:

هوش هیجانی ، سبک های فرزندپروری ، رفتارهای پرخطر ، دوره متوسطه ، سلامت روان نوجوانان ، هدایت تربیتی.