نقش معلم در پیشگیری از وابستگی شناختی دانش آموزان به هوش مصنوعی

گسترش شتابان فناوری های هوش مصنوعی زاینده و ادغام فزاینده آن ها در زیست بوم آموزش و پرورش، فرصت ها و چالش های پارادایمیک بنیادینی را در فرآیند یاددهی-یادگیری پدید آورده است. در این میان، پدیده «وابستگی شناختی» و «تنبلی فکری ساختاریافته» از جمله مخاطرات نوظهوری است که استقلال فکری، مهارت های فراشناختی، تفکر انتقادی و توانایی حل مسئله دانش آموزان را تهدید می کند. پژوهش حاضر با هدف تحلیل نقش محوری و میانجی گرانه معلمان در پیشگیری و مهار بار شناختی بیرونی ناشی از تکیه افراطی به هوش مصنوعی، با بهره گیری از رویکرد اسنادی و روش سنتزپژوهی کیفی به انجام رسیده است. در این بررسی، اسناد، مقالات و مدل های مفهومی منتشرشده در بازه زمانی ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ در پایگاه های استنادی معتبر داخلی (سیویلیکا، مگیران، نورمگز و جهاد دانشگاهی) و بین المللی (ساینس دایرکت، اسکوپوس، پرکوئست و اشپرینگر) با استفاده از معیارهای ورود و خروج روش مند مورد بازخوانی و تحلیل تماتیک قرار گرفتند. یافته های پژوهش نشان می دهد که هوش مصنوعی در صورت مصرف منفعلانه، با ایجاد توهم دانایی و کاهش «بار شناختی موثر»، عمق پردازش اطلاعات را تقلیل داده و مکانیسم خودنظم دهی دانش آموز را تضعیف می کند. در این چارچوب، نقش معلمان از انتقال دهنده اطلاعات به «رهبران پداگوژیک و تسهیل گران فرانقش» دگرگون می شود. نتایج مدل سازی پژوهش بیانگر آن است که معلمان از طریق پنج مولفه بنیادین شامل: «طراحی تکالیف غیرخطی و استدلالی»، «داربست بندی راهبردهای فراشناختی و خودتنظیمی»، «توسعه سواد انتقادی هوش مصنوعی در کلاس درس»، «ارزیابی اصیل مبتنی بر فرآیند به جای محصول» و «ترویج فضای گفتگوی سقراطی و تردید سازنده»، می توانند ابزارهای فناورانه را از جایگاه یک جایگزین شناختی به یک شریک تقویت کننده اندیشه ارتقا دهند. در نهایت، پژوهش حاضر پیشنهاد می کند که دوره های توانمندسازی معلمان بر توسعه شایستگی های پداگوژیک دیجیتال و تقویت عاملیت انسانی تمرکز یابند تا از شکنندگی شناختی نسل آینده جلوگیری به عمل آید.

کلیدواژه ها:

وابستگی شناختی ، هوش مصنوعی زاینده ، نقش معلمان ، بار شناختی ، تفکر انتقادی ، فراشناخت ، رهبری پداگوژیک ، ارزیابی اصیل.